بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

آرامگاه‌ها

«امام‌زاده سيد ابراهيم پيغو»

     پيغو در21 كيلومتري شرق بجنورد به فاصله 12 كيلومتري شرق جاده آسفالته بجنورد شيروان قرارگرفته است. ارتفاع آن از سطح دريا 1150 متر بوده و در موقعيت 57 درجه و 28 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 25 دقيقه عرض جغرافيايي واقع شده است.

عكس دارد

     در جنوب شرقي دهكده، بر فراز تپه‌اي پوشيده از درختان كهنسال ارس، زيارتگاهي به نام (امام زاده سيد ابراهيم) نمايان است. در سفرنامه دوم ناصرالدين شاه به خراسان آمده است:«…… بالاي سر (پيغو) كوه نرمي است. جنگل آورس دارد. اشجار اين كوه را نمي‌برند. مي‌گويند امام‌زاده دارد و اين درختها نظر كرده است. معلوم مي‌شود پيش از اين، همه اين كوهها جنگل آورس داشته و به مرور بريده و درختهاي اين يك كوه را از ترس امام‌زاده وا گذاشته‌اند.»[1]

     پس از طي دو كيلومتر در دامنه‌هاي كوه (قره‌قوزي) به بناي قديمي امام‌زاده ابراهيم مي‌رسيم. ساختمان امام‌زاده مستطيل شكل 40/15 ×  12 متر است. ايواني به عرض 3 متر با هشت ستون چوبي در ضلع شمالي آن قرار دارد. ارتفاع بنا 5/3 متر و مصالح به كار رفته در ساختمان سنگ، آجر و چوب مي‌باشد.

عكس دارد

بقعه

     بقعه در ضلع غربي ساختمان قرار گرفته. در چوبي ساده‌اي 180 × 97 سانتي‌متر از ايوان به داخل آن باز مي‌شود. اضلاع بقعه 90/3 × 70/3 متر بوده و ضخامت ديوار آن 10/2 مترمي‌باشد. طاقچه‌اي به ابعاد 5/1 × 2 متر و عمق 52 سانتي‌متر در ضلع غربي بقعه وجود دارد. بقعه داراي 3 درگاهي محرابي شكل به پهناي 90/1 و ارتفاع سه متر است كه دربهاي‌ چوبي در داخل آنها جاي گرفته است. كف بقعه با موزائيك پوشيده شده و چهار تير چوبي كه در داخل ديوار عمود بر هم كار گذاشته شده تشكيل مربعي را مي‌دهد كه گنبد بر روي آنها ساخته شده است. ضريح چوبي ساده‌اي به اضلاع 55/1 × 55/1 و ارتفاع 5/1 متر بر روي قبر قرار گرفته است.

     در مجاورت بقعه اطلاقي است7 ×5  متر، داراي 5 ستون چوبي كه براي اقامت زائران ساخته شده است.

گنبد

     ارتفاع گنبد آجري امام‌زاده 3 متر و محيط آن 13 متر است، كه با اندودي از سيمان پوشانده شده است. در اطراف امام‌زاده گورستان آبادي ديده مي‌شود. چشمه گوارايي از دامنه كوه جريان مي‌يابد.

«شاهزاده ابراهيم چهار برج»

      ده كوهستاني چهار برج سفلي، در 53 كيلومتري شمال شرقي بجنورد در ارتفاع 1450 متر بالاتر از سطح دريا قرار دارد. اين دهكده در 57 درجه و 31 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 36 دقيقه عرض جغرافيايي واقع شده است.

     در شرق چهار برج مزاري وجود دارد كه (شاهزاده ابراهيم) ناميده مي‌شود. شاهزاده ابراهيم يكي از اولاد امام علي‌النقي (ع) مي‌باشد.

     ساختمان امام‌زاده 14 ×  40/6 متر مساحت داشته و از سنگ و آجر ساخته شده است. در شمال و جنوب بنا دو در چوبي (60/1 × 1 متر) ديده مي‌شود كه به بقعه راه دارند. بقعه اطاقي است 60/4 ×  40/4 متر، كه دو اطاق به اضلاع30/2  × 5/4 متر و 4 ×  20/2 متر در شمال و جنوب آن قرار دارد. كاشي هفت رنگي در ديوار بقعه نصب شده و نشانه‌هاي چوبي به شكل گلدان از ديوار آن آويزان است.

     سكويي به ارتفاع 68 متر و عرض 95 و طول 145 سانتي‌متر، سنگ‌مزار را تشكيل مي‌دهد. ارتفاع بقعه از كف تا تاج گنبد هفت‌متر مي‌باشد. «آجرهاي به كار رفته در گنبد بنا، در يكصد سال پيش توسط اهالي چهار برج در محل ساخته شده است.»[2]

     در نزديكي زيارتگاه چشمه‌اي به نام (امام‌زاده) جاري است.

 

«شاهزاده ابراهيم شاه اجاق»

     در شرق روستاي شاه‌ اجاق، واقع در 59 كيلومتري شمال بجنورد و در مجاورت رودخانه شاه اجاق، بناي نيمه ويراني قرار دارد كه به زيارتگاه (شاهزاده ابراهيم) موسوم است. اين بنا داراي 50/7 متر طول و 20/6 متر عرض بوده و ارتفاع آن 3 متر مي‌باشد. مصالح به كار رفته در بنا، خشت و چوب است و دو در چوبي (125 ×  140 سانتي‌متر) در ضلع جنوبي و شرقي آن قرار دارد. چنار تنومند كهنسالي به قطر 5/7 متر با شش تنه، در مقابل بنا قد بر افراشته است. اين درخت نيز در نزد اهالي، جنبه تقدس دارد. در اعياد و جشنها اهالي روستاهاي اطراف در محوطه باغ اين امام‌زاده گردآمده و به اجراي مراسم خاص خود مي‌پردازند.[3]

«شاه ابراهيم فخرالدين»

     دهكده كوهستاني فخرالدين، در 33 كيلومتري شمال غربي بجنورد و موقعيت 57 درجه و 8 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 36 دقيقه عرض جغرافيايي واقع شده و ارتفاع آن از سطح دريا 900 متر است.

     در جنوب فخرالدين و كنار راه، بناي زيارتگاهي نمايان است كه به (شاهزاده ابراهيم) شهرت دارد. بناي نوساز امام‌زاده 9 متر طول و 5 متر عرض داشته و ارتفاع آن 3 متر مي‌باشد. گنبد سبز مخروطي شكل به ارتفاع 20/1 متر بر روي بقعه ساخته شده است. در ضلع شمالي بنا ايواني است 5 × 2 متر كه در ورودي 70/2 ×1 متر در وسط آن نصب گرديده. قبر در وسط بقعه قرار دارد و صندوق چوبي ساده‌اي به اضلاع 1 ×  70/1 و ارتفاع 90/1 متر بر روي آن ديده مي‌شود.                        چشمه آبادي در 20 متري شمال امام‌زاده از دل كوه جريان مي‌يابد.

«شاهزاده ابراهيم قلعه جق»

      در جنوب شرقي روستاي كوهستاني (قلعه جق بزرگ[4]) واقع در 51 كيلومتري شمال بجنورد و 34 كيلومتري جاده بجنورد  شيروان، بناي آجري وجود دارد كه مزار (شاهزاده ابراهيم) ناميده مي‌شود.

      مزار بر روي دامنه تپه بلندي واقع گرديده كه دره عميقي آنرا از روستا جدا كرده است.

 بناي قديمي زيارتگاه از خشت و گل و چوب ساخته شده و داراي گنبدي بوده كه ويران گرديده و در سالهاي اخير به جاي آن اطاقي به اضلاع    6 ×  4 متر بنا شده است.

«شاهزاده ابراهيم ابن موسي»

     كلاته سهراب، در 29 كيلومتري جنوب جاده آسفالته بجنورد  شيروان و در موقعيت 57 درجه و 36 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 16 دقيقه عرض جغرافيايي واقع شده است. رودخانه چناران از غرب آبادي مي‌گذرد و رشته كوه آ‎لاداغ در جنوب آن است.

      در مركز اين روستا ميان كوهي، بناي سنگي قرار دارد كه متعلق به شاهزاده ابراهيم ابن‌موسي (ع) مي‌باشد. و رودهاي مقبره از دو كوچه است كه در شرق و غرب صحن آن واقع گرديده. بناي مقبره مستطيل شكل بوده و 12 متر طول و 9 متر عرض دارد و گنبد ساده‌اي بر روي آن ديده مي‌شود. صحن امام‌زاده با چهار پله، به ايوان متصل مي‌گردد. ايوان بنا (35/7  ×  10/3 متر) داراي دو ستون چوبي است و در ورودي بقعه (10/2   × 30/2 متر) در شمال آن قرار گرفته است. بر روي سقف ايوان كه با تيرهاي چوبي پوشش گرديده، تكه‌چوبي جلب نظر مي‌كند كه عبارت:

     «اللّهمَ صلّ علي محمّد و آل محمّد، يا اللّه يا محمّد يا علي يا حسن يا حسين يا فاطمه، شاهزاده ابراهيم ابن‌موسي، روز پنجشنبه ذيقعده 1363 قمري» بر روي آن نوشته شده است.

عكس دارد

بقعه

     اضلاع بقعه 80/4  × 95/4 متر است و ديوار آن 75 سانتي‌متر ضخامت دارد و سه درگاهي جناقي شكل به ارتفاع 10/3 متر و اندازه 56/1 ×  2 متر در سه سوي آن ديده مي‌شود. ارتفاع بقعه از كف تا زير گنبد 20/6 متر مي‌باشد. در وسط بقعه صندوق چوبي به ابعاد 68/1   ×  40/1 وارتفاع 07/1 متر كه قبر در زير آن قرار دارد، مشاهده مي‌گردد. بر روي صندوق چوبي با خط زيباي نستعليق نام پنج تن به چشم مي‌خورد و در كنار آن نوشته شده:

«يادگار براتعلي ابن رضا اسفيداني، 1364 قمري». ضلع شمالي بنا متصل به كوچه آبادي است. دو نشست گاه به ابعاد 20/2  ×  30/1 متر و ارتفاع 70/1 متر در داخل ديوار آن تعبيه شده است.

مزار اين امام‌زاده، در پي خواب نما شدن بانويي از اهالي روستا پيدا شده و در هنگام حفاري، علاوه بر لوح، سر علم فلزيي نيز بدست آمده است.

«مزار شاهزاده اسماعيل سلولي»

     در جنوب روستاي سلولي واقع در غرب قلعه جق بزرگ بناي ساده گلي به ابعاد 5/5 و ارتفاع 5/3 متر با ايواني به عرض يك متر وجود دارد كه مي‌گويند مدفن شاهزاده اسماعيل مي‌باشد. سقف بنا با چوب ارس پوشيده شده و چهار ستون چوبي آنرا بر پا نگه داشته، قبر در وسط بقعه واقع گرديده است. ضخامت ديوارهاي بقعه يك متر و در چوبي مقبره ( 1 ×  65/1 متر) رو به سوي شرق گشوده مي‌شود.

«مزار شاهزاده حسين (ناوه)»

     در داخل ايوان مسجد ناوه و بر روي سكويي، سنگ قبري به چشم مي‌خورد كه به اعتقاد اهالي، متعلق به شاهزاده حسين مي‌باشد. اين بنا داراي بقعه و گنبدي، كه تا سال 1340 وجود داشته و اكنون جزو بازمانده ديواري آجري در ضلع جنوبي اثري از آن باقي نمانده است.

«مزار شاهزاده عبدالحسين»

     در غرب روستاي نجف آباد[5] واقع در 38 كيلومتري شمال بجنورد و 21 كيلومتري شمال جاده آسفالته بجنورد  شيروان، بقعه‌اي قرار دارد كه به مزار شاهزاده عبدالحسين مشهور است. معروف است كه ايشان از نوادگان حضرت ابوالفضل مي‌باشند.[6]

تصوير دارد

     از عمر ساختمان بيش از 200 سال مي‌گذرد. بناي گنبددار آن از خشت و گل و چوب ساخته شده و 5/11 متر طول و 20/9 متر عرض دارد.

      دو ايوان در ضلع شرقي و جنوبي آرامگاه به ابعاد 390×3 متر ديده مي‌شود كه به اطاقهايي راه دارند.

     مي‌گويند در گذشته از اين حجره‌ها به عنوان مكتب‌خانه استفاده مي‌شده است.[7] در چوبي ورودي بقعه (65/1 × 1 ) كه قوسي شكل است، رو به جنوب گشوده مي‌گردد. در وسط اطاق دايره شكل به قطر 20/5 متر و ضخامت 10/1 متر، ضريح چوبي به اضلاع 5/1 ×  2 و ارتفاع 35/1 متر بر روي قبر گذاشته شده است. ارتفاع گنبد از كف تا سقف بقعه حدود 10 مترمي‌باشد.  در حال حاضر قسمتي از ايوان و حجره‌ها و گنبد فرو ريخته است.

«شاهزاده عبدالعظيم قزلقان»

     در مركز روستاي قزلقان [8] واقع در 41 كيلومتري شمال‌شرقي بجنورد و 25 كيلومتري شمال جاده بجنورد  شيروان، بناي خشت و گلي ساده‌اي وجود دارد كه به اعتقاد اهالي متعلق به شاهزاده عبدالعظيم مي‌باشد. طول و عرض اين بنا80/5   × 40/4 متر و ارتفاع آن 3 متر است. در ورودي (140× 60 متر ) در ضلع جنوبي واقع شده و «در ايام عزاداري و اعياد و جشنها، مردم روستا در ميدانگاه مقابل اين امام‌زاده اجتماع مي‌كنند. نقل است در جريان كاوشهايي كه در سالهاي پيش جهت يافتن لوح مزار به عمل آمده، سنگ مزار و اشياء به دست آمده از محل خارج گرديده است.‌»[9] و به جز يك قطعه كاشي هفت رنگ ساده كه بر روي مزار نصب شده، نشانة ديگري اكنون در دست نيست.

«امام زاده علي»

     طراقي ترك در 58 كيلومتري جنوب شرقي بجنورد و 22 كيلومتري جنوب جاده آسفالته بجنورد شيروان، واقع شده و ارتفاع آن از سطح دريا 1480 متر مي‌باشد. طراقي ترك در 37 درجه و 23 دقيقه طول جغرافيايي  و 57 درجه و 31 دقيقه عرض جغرافيايي قرار دارد. در دامنه تپه متصل به روستا، بناي سنگي قديمي امام‌زاده به چشم مي‌خورد. در اين مكان امام‌زاده علي‌بن موسي بن جعفر (ع) مدفون است. آرامگاه بر روي سكويي به ارتفاع 70/1 متر ساخته شده است.  جوي آبي از كنار آن مي‌گذرد و درختان چنار كهنسالي در اطراف آن سايه گسترده‌اند. بناي زيارتگاه 5/12× 14 متر مساحت دارد. شمال و غرب وشرق آن را ايواني به عرض 40/2 تا 10/3 متر با 9 ستون چوبي تشكيل مي‌دهد. ارتفاع ساختمان حدود 4 متر است. در ضلع شمالي بنا، در چوبي است به عرض 25/1 و ارتفاع 60/1 متر كه به داخل بقعه گشوده مي‌شود. ضخامت ديوار بقعه 120 متر و طول و عرض آن 68/4 × 35/4 مي‌باشد. نورگيرهاي چوبي در چهار سوي بقعه كار گذاشته شده است و چهار طاقچه و هشت گچ‌بري به شكل گل لاله در اطراف بقعه ديده مي‌شود.

عكس دارد

      ارتفاع بقعه از كف تا زير گنبد 50/7 متر مي‌باشد. ضريح چوبي به اضلاع 20/1 ×70/1 و ارتفاع 18/1 متر بر روي قبر قرار گرفته و نشانه‌هاي چوبي و سنگي بر روي آن گذاشته شده است.

     محيط گنبد آجري امام‌زاده 18 متر و ارتفاع آن از سقف بام50/4 متر مي‌باشد. رويه گنبد با اندودي از گچ پوشيده گرديده است. قبرستان آبادي در اطراف زيارتگاه قرار دارد و تاريخ برخي از سنگ گورها مربوط به 150 سال پيش مي‌باشد.

«شاهزاده قاسم»

     در شمال روستاي دنگل [10] واقع در 45 كيلومتري شمال بجنورد و 21 كيلومتري شمال جاده آسفالته بجنورد شيروان، بناي قديمي متعلق به اوايل قرن دوازدهم به چشم مي‌خورد كه معروف به شاهزاده قاسم، از فرزندان امام موسي كاظم (ع) است. بناي امام‌زاده فاقد هر گونه تزئينات مي‌باشد و 20/14 متر طول و 20/4 متر عرض دارد. مصالح به كار رفته در آن سنگ و خشت خام و چوب ارس است.

     ايواني به اضلاع 40/4 × 5/4 متر در ضلع جنوبي ساخته شده كه در چوبي (155 ×95 ) در وسط آن قرار دارد. بر روي اين در، علاوه بر شهادتين، عبارت زير حك گرديده است: بسم‌ا الرحمن الرحيم، الهي به حرمت محمد امين، علي، فاطمه، حسن، حسين دخيليم .. استاد موسي‌الرضا سال 1325.

     بقعه در وسط اطاق دايره‌اي شكلي به قطر 44/4 متر قرار گرفته است. ارتفاع گنبد آن از كف بقعه 9 متر مي‌باشد و در ضلع شرقي و غربي بقعه، دو در نصب شده كه به اطاقهاي مجاور گشوده مي‌شوند. ضريح چوبي قديمي به اضلاع 98  ×  170 و ارتفاع 5/1 متر بر روي مزار قرار دارد. بالاي ضريح نشانه‌هايي به شكل گلدان و شمعداني از جنس چوب گذاشته شده و از سقف گنبد نيز نشانه‌هاي چوبي متعددي آويزان است كه بيش از 200 سال از ساخت آنها مي‌گذرد. باني اين آرامگاه را (اسماعيل صوفي) مي‌دانند.

«سلطان سيد محمد دراقانلو»

     دراقانلو دهكده‌اي است در 25 كيلومتري شمال غربي بجنورد، با موقعيت 57 درجه و 11 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 53 دقيقه عرض جغرافيايي كه از سطح دريا 1700 متر بلندتر است.

     در شمال روستا و در دامنه‌هاي مشرف به آبادي، بناي خشت و گل ساده‌اي نمايان است كه به مزار (سلطان سيد محمد) معروف است. سلطان سيد محمد نبيره امام موسي كاظم (ع) مي‌باشند.

      ديوار غربي بنا در لبه دره واقع شده است و در سه ضلع ديگر آن، ايواني به عرض 40/2 متر و ارتفاع 3 متر ديده مي‌شود.

     مساحت بنا 50 متر مربع (40/7 × 80/6 متر) و مصالح به كار رفته در آن خشت وگل و سنگ مي‌باشد. در ورودي (2 ×  1 متر) زيارتگاه، رو به شرق گشوده مي‌شود.

     بقعه اطاقي است به اضلاع 5 ×  80/4 متر كه ضخامت ديوار آن 10/1 متر مي‌باشد و در ضلع شمالي و جنوبي آن دو در وجود دارد. سنگ قبر مستطيل سفيد رنگي بر روي قبر گذاشته شده و ضريح چوبي به طول 8/1 و عرض 3/1 متر و ارتفاع 3/1 متر بر روي آن ديده مي‌شود. 15 ستون چوبي، سقف بنا را كه با چوب آرچه پوشش شده بر پا نگه داشته است. بر روي قطعه چوبي واقع در ايوان زيارتگاه عبارت «سلطان سيد محمد نبيره امام موسي كاظم (ع) » حك شده است. ساختمان امام‌زاده به علت گذر ساليان در حال ويراني است.

عكس دارد

«امام زاده محمد باقر اسفيدان»

     بناي قديمي امام زاده‌اي با گنبد‌ي كوتاه، قرنهاست كه با شكوه خاصي در مركز روستاي اسفيدان پا برجاي مانده است.

     در اين مكان، امام‌زاده محمد باقر از نسل امام سجاد (ع) مدفون مي‌باشد. اين امام‌زاده كه مورد احترام و علاقه مردم اسفيدان و آباديهاي اطراف است، در فاصله 55 كيلومتري شرق بجنورد و 20 كيلومتري جاده بجنورد شيروان، واقع گرديده است.

     اسفيدان داراي وضعيت خاص جغرافيايي است. روستا در درون دره‌اي عميق بنا شده و كوههاي سنگي مرتفعي آن را در برگرفته‌اند.

     در نگاه اول براي هر بيننده‌اي اين تصور پيش مي‌آيد كه با كمترين لرزش زمين، احتمال سقوط صخره‌ها و تخته سنگهاي عظيم بر روي آبادي وجود دارد و هر آن منازل و سكنه اسفيدان مورد تهديد ريزش اين كوهها هستند.

عكس دارد

سابقه تاريخي

     به گفته اهالي، از تاريخ دفن اين امام‌زاده از هزار سال مي‌گذرد و طبق اظهار نظر يكي از كارشناسان اداره حفظ ميراث فرهنگي خراسان، آرامگاه  در قرن ششم هجري ساخته شده است.

     مردم اسفيدان بر اين باورند كه وجود امام‌زاده باعث گرديده در طي قرنها آسيبي از جانب كوه به آنها نرسد.

ساختمان امام‌زاده

     طول ساختمان آرامگاه سنگي امام‌زاده كه در كنار گورستان روستا واقع گرديده است 10/17 و عرض آن 10/12 متر و ارتفاع آن حدود 5/9 متر است. به علت شيب‌دار بودن زمين، قسمت جنوبي آرامگاه ارتفاع بيشتري را دارا است . ايواني به عرض 20/3متر و طول 30/8 متر با شش طاقچه در اين ضلع به چشم مي‌خورد كه سه ستون چوبي آن را برپا داشته است. اين بيت در ديوار ايوان نوشته شده است:

     مرقد شاهزاده باقر بود                        اسفيدان از تربتش ايمن بود

عكس دارد

     در ديوار ضلع غربي صخره بزرگي جاي گرفته و پنجره‌اي چوبي بالاي آن كار گذاشته شده است. ضلع شمالي داراي ايواني است به طول 9 متر و عرض 40/4 متر و هشت ستون چوبي. در اين قسمت از طريق پلكان سنگي به پشت بام آرامگاه مي‌توان راه يافت. پنجره مشبكي در وسط ايوان قرار دارد كه به (جن‌خانه) متصل بوده و حاجت‌مندان و بيماران براي شفا به اين پنجره دخيل مي‌بندند. درب اصلي در ضلع شرقي واقع شده است و درگاهي قوسي شكل به عرض 95/2 متر و ارتفاع 5/8 متر در وسط آن قرار دارد. معجر چوبي به ابعاد 90/2 × 60/1 متر در جلوي ايوان كار گذاشته شده است.

     سرتاسر دهنه ايوان با گچ‌بري‌هاي زيبا و آيينه‌كاري تزيين يافته است و در ديواره ايوان اشعاري با  خط نستعليق كه به طرز بسيار ظريف و ماهرانه‌اي گچ‌بري شده، به چشم مي‌خورد. (محمد تقي بن نقي اسفيداني) نام پديدي آورنده اين نقوش برجسته است كه در زير اشعار ديده مي‌شود.  درب چوبي 205 × 188  سانتي‌متر بوده و در كوچكي در ضلع راست ايوان به اضلاع 70×  100 سانتي‌متر وجود دارد.

       عكس دارد

مرقد

     بقعه به شكل كثيرالاضلاعي است با چهار پنجره مشبك از چوب صندل. ديوار آن13 سانتي‌متر ضخامت دارد و ارتفاع بقعه از كف تا سقف 9 متر است. قبر در فاصله يك متري، در ضلع جنوبي بقعه قرار دارد. دور تا دور بقعه را دو رديف كتيبه به عرض 22 و 32 سانتي‌متر با خط ثلث تشكيل مي‌دهد كه بر روي آنها آيات و احاديثي نوشته شده است. اين كتيبه‌ها در فاصله 25/2 متري كف بقعه قرار گرفته‌اند.

ضريح

     بر روي قبر دو صندوق چوبي قرار دارد. ضريح‌چوبي زيرين قديمي بوده و ابعاد آن    10/1× 2 متر و ارتفاع آن 07/1 متر مي‌باشد. بر روي اين ضريح صندوق مشبك‌كاري زيبايي به طول 16/2 و عرض 20/1 متر قرار داده‌اند كه ارتفاع آن 53/1 متر است.

     بر بالاي ضريح نشانه‌هاي چوبي و فلزي به شكل گلدان و زنگوله آويزان است. در مجاورت ضريح شمعدان برنجي 12 شاخه‌اي قرار دارد كه براي روشن نمودن شمع استفاده مي‌شود. در ديوار بقعه نيز شكاف كوچكي به عنوان سرمه‌دان تعبيه گرديده كه در داخل آن ميله باريكي به طول 7/15 سانتي‌متر جاي داده شده است. از اين ميله زائران براي كشيدن سرمه به چشم استفاده مي‌كنند.

جن خانه

     در ضلع شمالي بقعه، پنجره مشبك چوبي به اضلاع 15/1  × 72/1 متر قرار دارد و در فاصله 30/1 متري آن پنجره ديگري به چشم مي‌خورد كه متصل به ايوان شمالي است. حدفاصل اين دو پنجره را اطاق كوچكي تشكيل داده كه به جن خانه موسوم است. معروف‌ است كه اكثر بيماراني كه به پنجره جن‌خانه دخيل مي‌بندند، شفا مي‌يابند.

گنبد و گلدسته

      گنبد امام‌زاده يك جداره بوده و محيط گنبد 10/11 متر و ارتفاع آن 60/3 متر مي‌باشد و ارتفاع ساقه آن 80/1 متر است كه با كاشي‌هاي آبي رنگي به اضلاع 21 × 21 × 1 سانتي‌متر پوشش داده شده است و دو مناره در ضلع جنوبي گنبد به ارتفاع 10/2 متر به شكل ساده‌اي ساخته شده است. بطور كلي مناره‌ها و ساختمان امام‌زاده رو به ويراني است و نياز به مرمت دارد.

      در گذشته نه چندان دور، در اطراف بناي امام‌زاده اطاقهايي براي اقامت زائران وجود داشته كه اينك نشاني از آن نيست.

عكس دارد

موقوفات

      منطقه وسيعي از باغهاي روستا به نام (هُنَوَر) كه آب فراواني دارد وقف امام‌زاده محمد باقر اسفيدان است. همه ساله در ايام محرم و رمضان، مراسم سوگواري با شركت مردمان روستاهاي اطراف در كنار امام‌زاده برگزار مي‌گردد. افزون بر بناي امام‌زاده، خانه‌هاي روستاي اسفيدان با معماري جالب خود كه كلاً از سنگ لاشه بنا گرديده‌اند و باغهاي گردو، سيب، گلابي، هلو، زردآلو، آلو و انگور، كه در دو سوي رودخانه در شيب‌تند دامنه كوهها، با كندن سنگها و ايجاد ديوارهاي مرتفع سنگي به وجود آمده‌اند، از ديدني‌هايي است كه نشان از سخت‌كوشي و زحمات مردم اسفيدان دارد. راهي به طول يك كيلومتر كه با سنگ‌هاي سخت مفروش گرديده، از داخل روستا مي‌گذرد.

     درباره شهادت امام‌زاده محمد باقر (ع) اسفيدان، اين روايت سينه به سينه نقل شده است. مي گويند:

     «پس از به شهادت رسيدن امام رضا (ع) در زمان خلفاي عباسي، امام‌زاده محمد باقر (ع) نيز كه به خراسان آمده بود مورد تعقيب و آزار مأموران حكومتي قرار گرفته و با پيكري مجروح به نزديكي اسفيدان مي‌رسد. در سر راه، رهگذري را ديده و از او مي‌خواهد كه مخفي‌گاه او را به مأمورين نشان ندهد و خود در بالاي درختي پنهان مي‌شود. با رسيدن كارگزاران حكومت، مرد بر خلاف قولي كه داده بود، با اشاره چشم و دهان به آنها مي‌فهماند كه امام‌زاده در بالاي درخت مخفي شده است. بدين‌سان با خيانت آن مرد امام‌زاده به شهادت مي‌رسد و از آن پس فرزنداني كه از نسل آن مرد به وجود مي‌آيند داراي چهره كريه بوده و (ايوجه) ناميده مي‌شوند.»[11]

«امام زاده نوده چناران»

     در شمال روستاي نوده و در كنار راه، بناي سنگي نمايان است كه به مزار امام‌زاده محمد بن يحيي معروف است. بناي مربع شكلي به ضلع 5/9 متر و ارتفاع 5 متر روي سكويي سنگي به ارتفاع 10/1 متر ساخته شده است.

عكس دارد

«امام‌زاده سلطان سيد محمود »

     به فاصله يازده كيلومتري شمال غربي بجنورد و در يك كيلومتري آرامگاه سلطان محمد رضا مزار (سلطان سيد محمود)، از برادرزادگان امام موسي كاظم (ع) قرار دارد.

    بناي آرامگاه در مركز روستا واقع دشه و بقعه آن از ضلع شمال و غرب متصل به (مسجدجامع) لنگر بوده و 6/5 متر طول و 5/5 متر عرض و حدود 8 متر ارتفاع دارد.

     گنبدي بالاي ساختمان خشت و گلي ساده بقعه قرار گرفته است.

در مركز بقعه ضريح چوبي ساده‌اي به ابعاد 180  ×  130 سانتي‌متر و ارتفاع 80/1 متر جاي گرفته است. دو درب وردي (160×  90 سانتي‌متر) در شرق و جنوب آرامگاه وجود دارد.

 

«مزار سلطان شيخ»

     دهكده شيخ در 57 درجه طول جغرافيايي و 37 درجه و 33 دقيقه عرض جغرافيايي، در 31 كيلومتري شمال شرقي بجنورد و 9 كيلومتري شمال جاده آسفالته بجنورد - شيروان، قرار دارد. ارتفاع دهكده از سطح دريا 1350 متر است. در شمال شرقي روستا و زير پاي كوه (شيخ) مزاري موسوم به (زيارتگاه سلطان شيخ) واقع شده است.

     مساحت ساختمان آجري نوساز مزار 10/8  × 50/9 متر بوده و ارتفاع آن 35 متر مي‌باشد كه روي سكويي به بلندي 40/1 متر بنا گرديده است. ايواني به اضلاع 20/3 ×  7/2 متر در ضلع جنوبي وجود دارد كه دري آن را به بقعه متصل مي‌كند.

بقعه

      دو قبر (90 ×177 سانتي‌متر) و (175× 87 سانتي‌متر) به ارتفاع 80 سانتي‌متر، در وسط بقعه كه 45/7 متر طول و 6 متر عرض آن است قرار دارد.

      تا پيش از نوسازي آرامگاه، بر روي قبرها كه متعلق به (سلطان شيخ) و فرزندش مي‌باشد، سكوهايي با سنگ و ساروج وجود داشته است. اطاق كوچك (2 ×  90/3 متر) در ضلع جنوبي ساختمان زيارتگاه و متصل به بقعه وجود دارد.

«امام محمد»

     در غرب حصار شاه‌وردي‌خان، در محلي موسوم به (دره امام محمد) دو مزار ديده مي‌شود. در اطراف مزار، آثار ديوارهايي فرو ريخته باقي است. «در گذشته بر روي مزار بنايي وجود داشته كه بر اثر بارش برف فرو ريخته است.»[12]

«امام زاده نوده »

     روستاي نوده در 16 كيلومتري جنوب راه آسفالته بجنورد - شيروان، واقع شده است. در فاصله يك كيلومتري جنوب شرقي زيارتگاه يحيي بن زكريا، بناي سنگي ساده‌اي به نام (امام‌زاده دله تاش) نمايان است. بناي مرقد مستطيل شكل بوده و اندازه اضلاع آن 90/5  × 90/4 متر و ارتفاع آن 10/2 متر مي‌باشد. ايواني با سه ستون چوبي به ابعاد 2×90/5 متر در ضلع شرقي قرار دارد و در ورودي (90/1 ×10/1 متر) بقعه در گوشه سمت راست آن ديده مي‌شود.

     بقعه داراي سه روزنه (85 ×  70 سانتي‌متر) بوده و قبر در وسط آن واقع شده است. سنگ قبر و يا كتيبه‌اي كه دالّ‌بر شناسايي بيشتر صاحب قبر باشد، ديده نشد. مردم نوده به نقل از نياكان خود اظهار مي‌دارند كه اين امام‌زاده از قديم دله‌تاش ناميده مي‌شده است. رودخانه‌اي در فاصله 50 متري غرب امام‌زاده جاري است و به گفته اهالي «با وجود سيل‌هاي فراواني كه همه ساله از كنار امام‌زاده مي‌گذرد، تا كنون هيچ گونه آسيبي به آرامگاه نرسيده است.»[13]

«امام زاده سلطان سيد يعقوب»

     روستاي كوهستاني قره‌كانلو، در 31 كيلومتري شمال غربي بجنورد واقع شده است. اين ده در موقعيت 57 درجه و 28 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 35 دقيقه عرض جغرافيايي قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دريا 1400 متر مي‌باشد.

     در جنوب روستا، زيارتگاه سلطان سيد يعقوب، از فرزندان امام هادي (ع) قرار دارد. مصالح به كار رفته در بنا سنگ و آجر است. بناي قديمي امام‌زاده بر روي سكويي ساخته شده و شامل بقعه، مسجد و دو اطاق ديگر است.

بقعه

      در ورودي (80/1 ×  10/1 متر) در ضلع جنوبي زيارتگاه قرار دارد. طول بقعه 60/5 و عرض آن 5/5 متر و ارتفاع آن 5/3 متر مي‌باشد و ديوار آن يك متر ضخامت دارد. سه درگاهي قوسي شكل به ارتفاع 3 و عرض 2 متر و عمق 4/2 متر در سه طرف بقعه به چشم مي‌خورد. سقف اين درگاهي‌ها با آجر ضربي و ديوار بقعه تماماً با سنگ ساده‌، بدون هيچ گونه اندودي، كار شده است و طاقچه‌اي (150 × 70سانتي‌متر) در گوشه‌اي از ديوار ساخته شده كه براي افروختن شمع و چراغ از آن استفاده مي‌شود.

     تا چندي پيش زيارتگاه داراي گنبدي آجري بوده كه براثر بارندگي فرو ريخته است.

ضريح

     قبر در وسط بقعه قرار گرفته و ضريح چوبي ساده‌اي به ابعاد 1×  90/1 متر و ارتفاع 90 سانتي‌متر بر روي آن گذاشته شده است.

     روزهاي پنجشنبه و جمعه مردم به زيارت امام‌زاده مي‌آيند. معروف است: «اين امام‌زاده بيماراني را شفا داده است.» [14]در ايام محرم، در اطاقهاي مجاور امام‌زاده از عزاداران با طعام نذري پذيرايي مي‌شود.

     در گذشته راهي معروف به شاهراه، از بدرانلو به محل مزار وجود داشته و زائران از اين طريق به قره‌كانلو مي‌آمدند.

كتاب: گذرگاه شمالي خراسان

مؤلف : سيدي زاده و عباسيان



[1] - ناصرالدين شاه سفرنامه دوم. ص 105

1- به نقل از آقاي خدا قلي‌قياسي، ساكن دهكده چهار برج.

[3] -  به نقل از سهراب سعيدي، 40 ساله، ساكن شاه اجاق

[4] -  دهكده قلعه جق بزرگ، در 57 درجه و 20 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 42 دقيقه عرض جغرافيايي قرار گرفته است.

[5] ـ  روستاي نجف آباد در 57 درجه و 21 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 37 دقيقه عرض جغرافيايي واقع شده است.

[6] ـ به نقل از آقاي غلامحسين مشمول، يكي از معمرين روستا.

[7] ـ به نقل از آقاي مجرد، عضو شوراي اسلامي روستا.

[8] ـ روستاي قزلقان در 57 درجه و 25 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 40 دقيقه عرض جغرافيايي واقع شده است.

[9] ـ به نقل از آقايان امير علي يزداني و سعادتقلي روشني، معمرين روستا.

[10] ـ دهكده دنگل در 57 درجه و 18 دقيقه طول جغرافيايي و 37 درجه و 38 دقيقه عرض جغرافيايي قرار گرفته است.

[11] ـ راوي، آقاي ابراهيم ايرجي

[12]ـ. به استناد گفته آقاي كربلايي رمضان علي حصاري 67 ساله، ساكن روستاي حصار شاهوردي خان.

[13] ـ به استناد گفته‌هاي شفاهي آقاي آدينه قلي رخ بين 60 ساله، از اهالي روستاي نوده.

[14] . به گفته آقاي حسن ياري ، ساكن قره كانلو