بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

«آئينه خانه (دارالحكومه سردار مفخم)»

     در دوره قاجاريه، شمال و غرب شهر بجنورد را باغ‌هايي بزرگ با عماراتي با شكوه تشكيل مي‌داد، كه اينك از آن همه، بيش از دو بنا باقي نمانده است: آئينه خانه واقع در شمال شهر كه «به شماره 31167 به ثبت رسيده است[1]» و عمارت مفخم واقع در فاصله 220 متري شرق آئينه خانه.

    اين بنا كه روزگاري در داخل باغ بزرگي قرار داشته، توام با ابنيه ديگر از جمله  عمارت مفخم بناي كلاه فرنگي، حوض‌خانه و باغ فواره تشكيل دارالحكومه را مي‌داده است. بناي آيينه‌خانه كه به سبب وجود تالاري با تزئينات آيينه‌كاري در طبقه فوقاني به اين نام شهرت يافته، به عنوان فضايي ديواني براي ملاقات‌هاي سردار مفخم با ناصرالدين شاه و ساير مقامات سياسي عصر قاجار جهت انجام ديدارهاي رسمي و برپايي مراسم تشريفات نظامي، مشورت و رايزني در باب مسائل سياسي و اجتماعي با سران ايل شادلو در ديگر رجال سياسي و نظامي دوره قاجار مورد استفاده قرار مي‌گرفته است. تزئينات نماي بيروني بنا تركيبي است از كاشي‌كاري هفت رنگ و معقلي و هم چنين تزئينات آيينه‌كاري در فضاهاي داخلي آن از نكات برجسته تالار آيينه، وجود عكس‌هايي است از پادشاهان قاجار، رجال و مشاهير سياسي و سرداران نظامي خراسان و بجنورد كه در قسمت گلويي سقف و پيرامون تالار در دو رديف در زير شيشه‌اي قرار گرفته است. وجود 9 قطعه خط از آثار خوشنويسان دوره قاجار درآيينه خانه نيز از ملحقات تزئيني اين تالار مي‌باشد كه با قاب‌بندي در ديوار تعبيه شده است. معمار بناي آيينه خانه مفخم، ممتحن الملك شقاقي از نخستين آرشيتكت‌هاي ايراني مي‌باشد.

 

 

قسمتي از كاشيكاري نماي بيروني آئينه خانه

عكس دارد ص 131

نماي بيروني

    مصالح به كار رفته در بنا، آجر با ملاط ساروج، پس سنگي و شفته آهك است. كف حياط با آجر كفي پوشش شده است. ساختمان دو طبقه آئينه خانه 18 متر طول و 90/10 متر عرض دارد و در ورودي آن (70/2 × 10/2 متر) به سمت شمال گشوده مي‌شود. چهار ستون تزئيني به قطر 120 سانتي متر كه بيش از 10 متر بلندي آنها است، دو به دو در دو سوي در ورودي بنا قد برافراشته‌اند. دو ستون وسط بنا شبيه گلدسته است و دو ستون جانبي آن بدون تاج مي‌باشد. سرتاسر نماي شمالي ساختمان با كاشي‌هاي زيباي هفت انگ (20×20) و كاشي موزاييك، به شكل متنوعي پوشش شده است . در دو سوي در اصلي، تصوير سربازي متعلق به دوره قاجاريه با لباس رسمي و تفنگي در دست بر روي كاشي ديده مي‌شود. در بالاي در گاهي مناظري از طبيعت و تصاويري از گل به صورت قرينه‌سازي مشاهده مي‌گردد.

 

عكس دارد ص 132

 

    سر در و قسمتهايي از نماي بيروني طبقه دوم با كاشي‌هاي آبي و بنفش تزيين يافته كه در دوره پهلوي نصب شده است. در اين محل قبلاً كتيبه‌هايي وجود داشته كه بر روي آن محدوده حكومتي سردار كه از استرآباد و گوگلان و نردين ـ اسفراين، جوين، سبزوار، جاجرم و بجنورد را در بر مي‌گرفته، نوشته شده بود. به دستور رضا شاه اين كتيبه از محل خارج و به جاي آن كاشيهاي ساده فعلي نصب گرديده است.[2] در بالاي سر در طبقه دوم نقش شيري ديده مي‌شود كه اژدهايي را از پاي در آورده و در پايين آن دو سرباز نشسته و تفنگهايي را به سوي تصوير نشانه رفته‌اند. اين نقاشي‌ها در داخل نيم‌دايره‌اي كه در بلندترين قسمت ساختمان واقع شده جاي گرفته‌اند.

 

عكس دارد ص 133

      بر روي كاشي موزاييك ستونهاي متصل به دو طرف در ورودي با خط كوفي بنايي 12 بار كلمه محمد (ص) به رنگهاي زرد و سياه تكرار شده است. در بين هر دو ستون كه در طرفين در واقع شده‌اند، مقرنس‌كاريهاي زيبايي به ارتفاع 20/2 متر قرار دارد كه در بالاي آن تصوير شيري در حال نبرد با گاو وحشي جلب نظر مي‌كند. در قسمت پايين اين مقرنس‌كاري تعدادي از كاشيها جا به جا نصب گرديده كه حاكي از عدم دقت در تعميرات مي‌باشد.

     ضلع غربي و شرقي داراي دو ورودي (80/2 × 10/2متر)‌است كه به راهرويي طولاني متصل مي‌شوند و در ضلع جنوبي آن 6 پنجره چوبي در طبقه همكف و 4 پنجره در طبقه دوم وجود دارد كه به جز بخشي از سر در قوسي شكل، ورودي‌هاي شرقي و غربي كه با كاشي تزيين يافته‌اند، بقيه بنا فاقد تزيينات مي‌باشد. روي هم رفته تنوع در قوسها و الحاقات نما از ويژگي‌هاي اين بناي زيباي تاريخي است. پوشش كف‌هاي داخلي مخلوطي از گچ و آهك و يا آجرهاي كفي به ابعاد 3×20×20 يا سراميك است. پوشش ايوان از آجر كفي و پله‌ها نيز آجر است.

 

نمونه اي از كاشي كاري نماي بيروني آئينه خانه

عكس دارد ص 134

 تالار آئينه‌خانه

     طبقه همكف ساختمان داراي چهار اطاق است. در طبقه دوم، تالار آئينه‌خانه و ساير اطاق‌ها قرار دارد. در اين اطاق سه درب منبت‌كاري نفيس (05/2 ×04/1متر) از چوب صندل كه در آن عاج فيل نيز به كار رفته است وجود دارد[3].

    ازاره اطاق از سنگ مرمر تخم مرغي به ارتفاع 92 سانتي متر است كه از معادن بجنورد به دست آمده. تمامي سقف و بدنه‌هاي چهار ضلع اين اطاق (8×3 متر)، يك سره آئينه‌كاري شده و لوستر صدفي در وسط آن آويخته‌اند.

     به خاطر وجود اين اطاق كه اشكال و طرحهاي گوناگون به طرز زيبا و ماهرانه‌اي در آن آيينه‌كاري شده، اين بنا به آيينه‌خانه معروف گرديده است. در سرتاسر بخش فوقاني ديوارها، عكسهاي قديمي از چهره رجال دوره صفوي تا قاجاريه و به ويژه سرداران بجنوردي درون آيينه و شيشه‌ها به شكل جالبي جاي داده شده است. در دو سمت ضلع جنوبي تالار آيينه، 13 تابلوي كم نظير به خط نستعليق و شكسته نستعليق مشاهده مي‌شود كه جزو نفيس‌ترين آثار خوشنويسان بجنورد به شمار مي‌رود.

     در اين آثار آياتي از قرآن كريم به طرز زيبايي نوشته و تذهيب شده است. در زير يكي از تابلوها جمله (راقم عبدالعلي 1226 هجري قمري) و در زير تذهيب ديگري نام (سنگلاج) وجود دارد و در آثار ديگر كه اشعاري به زبان تركي به خط خوش نوشته شده، عبارت (احمد شاملو تاريخ 1241) ديده مي‌شود.

     معمار اين بنا (ممتحن الملك شقاقي) است[4]. ساختمان آن توسط معماران بجنوردي ساخته شده و كاشي‌كاري آن كار هنرمندان اصفهاني مقيم بجنورد است. اين بنا 110 ساله در حال حاضر مسكوني مي‌باشد.

    سقف عمارت پوشش سفالي داشته كه در تعميرات بعدي تبديل به سقف شيرواني شده است.

بجنورد گذرگاه شمالي خراسان، احسان سيدي زاده ـ علي اكبر عباسيان

 

 



[1] . علي اصغر مقري ، بناهاي تاريخي خراسان . ص 84

[2] . به استناد نقل قول آقاي قراچورلو

[3] . به استناد نقل قول آقاي قراچورلو

[4] . به استناد نقل قول آقاي قراچورلو