بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

     «عمارت مفخم»

      در شمال شهر بجنورد و در محوطه بيمارستان امام رضا (ع)، يكي از ساختمانهاي ارزشمند بازمانده از دوران قاجاريه قرار دارد.

     «اين بناي تاريخي كه تحت شماره 952 به ثبت رسيده[1]»، در بين سالهاي 1300 تا 1308 هجري قمري در زمان حكومت ناصرالدين شاه، به دستور يار محمدخان شادلو‌ (سردار مفخم) يكي از حكمرانان منطقه ساخته شده است. نقشه ساختمان توسط (ممتحن الملك شقاقي) نخستين آرشيتكت ايراني طراحي گرديده كه مدرسه شهيد مطهري تهران (سپهسالار سابق) از جمله كارهاي اوست.

     اين عمارت دو طبقه كه به (ايچري) شهرت داشته، محل سكونت سردار مفخم و خانواده او بوده است. طول عمارت 50 متر، عرض آن 23 متر و ارتفاع آن 10 متر است.

عكس دارد ص 139

     مصالح به كار گرفته شده در بنا آجر با ملاط ساروج مي‌باشد. هر طبقه ساختمان داراي دو ايوان شمالي و جنوبي است. طول ايوان جنوبي 5/38 متر و عرض آن 14/3 متر است.

قسمتي از كاشي هاي عمارت مفخم

عكس دارد ص 139

    9 ستون در ضلع جنوبي و 7 ستون در ضلع شمالي ديده مي‌شود. اين ستونهاي آجري 8 ضلعي (محيط 14/2 متر) است. فاصله ستون‌ها از يكديگر 60/2 متر مي‌باشد.                       روزگاري درب‌هاي بزرگ نفيسي از چوب صندل در نماي بيروني بنا وجود داشته كه در دوره رضاخان با درهاي چوبي كنوني تعويض گرديده است.

 

    تزيينات بنا

     از ارتفاع 10/2 سانتي‌متري، سرتاسر نماي بنا با كاشي‌هاي خشتي و انواع كاشي هفت رنگ زيبا در اندازه و شكلهاي مختلف به رنگهاي فيروزه‌اي، زرد، صورتي، بنفش، سفيد، سبز، سرخ و سياه، كاشي‌كاري شده. هر ستون با طرح و نقشه خاص خود زينت داده شده است. نماي بيروني ساختمان تصاويري از دو فرشته بالدار، چهره‌هاي انساني، نقوشي از گل و گياه و پرنده و طبيعت و طرحهاي هندسي شده سيزدهم را به تماشا مي‌گذارد. تالار بزرگي كه در ايوان جنوبي قرار دارد موسوم به «تالار آيينه» و تالاري كه در ايوان شمالي واقع شده «تالارموزه» ناميده مي‌شود. عرض در ورودي تالار 44/6 متر و ارتفاع آن 40/5 متر مي‌باشد.

 

ستونهاي ايوان مفخم

عكس دارد ص 141

     كلنل ييت كه حدود يك قرن پيش در اين ساختمان با سردار ديدار داشته در توصيف يكي از اطاقهاي آن مي‌نويسد: «ديوارها با تعدادي نقشه تزيين شده بود

اطاق پذيرايي كه از شمعدان‌ها و آيينه‌هاي زيبا پوشيده شده و كف آن نيز با قاليهاي قلاب دوزي شده ابريشمي رشتي فرش شده بود. در پشت اين اطاق نارنجستاني بود كه سقف آن با ورق آهني پوشيده بود ... بر روي ديوار، پوست‌هاي پلنگ، ببر، خرس و دو پوست گربه وحشي و پوست چند حيوان ديگري كه در جنگل‌هاي شمال اين ناحيه يافت مي‌شود، آويزان كرده بودند[2]

 

عكس دارد ص 142

     اين بنا داراي اطاقهاي متعددي است كه بوسيله 21 درب چوبي به ايوانها گشوده مي‌شوند و در طبقات آن جا به جا، گچ‌بريهاي زيبايي به چشم مي‌خورد. از دو درب واقع در ضلع شرقي و غربي بنا، از طريق پلكان مي‌توان به طبقه فوقاني رسيد. ايوان طبقه دوم با نرده‌هاي فلزي مارپيچ به ارتفاع 60 سانتي متر محصور گرديده است. در شمال ساختمان روزگاري جزيره‌اي مصنوعي وجود داشته كه دور تا دور آن را آب فرا گرفته بود. براي وارد شدن به اين جزيره بايد از پلي با نرده هاي فلزي مي‌گذشتند. پس از سقوط سلسله قاجار، كليه املاك شادلوها و قراچورلوها و منجمله اين بنا كه در زمان ساختمان مسكوني سردار معزز محسوب مي‌شد، توسط رضا شاه به تصرف در آمد و سرهنگ رخشا، فرماندار و رئيس كل املاك پهلوي بجنورد در آن اقامت گزيد. تمام اسناد و اموال موجود در ساختمان، منجمله گلدانها و اشياء عتيقه توسط ايادي رضا شاه به غارت رفت و بخشي از آنها به موزه لوور پاريس منتقل گرديد[3].

در سال 1316 طبقه فوقاني بنا دچار آتش سوزي گرديد و به سقف ساختمان كه آن را با سفال و چوب ارس پوشانده بودند، خساراتي وارد آمد. پس از اين حادثه سقف سفالي به شيرواني تبديل شد. «در سال 1320 پس از رفع تملك از اداره املاك وقت بنا از طرف ورثه سردار جهت بيمارستان به اداره بهداري واگذار گرديد.»[4] از آن زمان تاكنون اين محل به عنوان بيمارستان و در سالهاي اخير به صورت انبار بهداري استفاده شده است.

     در شهريور ماه هزار و سيصد و هفتاد، اين عمارت عظيم و با شكوه در اختيار اداره ميراث فرهنگي بجنورد قرار گرفت و هم اكنون جهت ايجاد موزه تاريخي بجنورد تعميراتي در بنا، زير نظر كارشناسان ميراث فرهنگي در دست انجام است.

بجنورد گذرگاه شمالي خراسان، احسان سيدي زاده ـ علي اكبر عباسيان

 



[1] . مقري علي اصغر. بناهاي تاريخي خراسان. ص 81

[2] . كلنل ييت. سفرنامه خراسان و سيستان . ص 176

[3] . به نقل از مرحوم خسرو شادلو ، فرزند سردار

[4] . روزنامه كيهان. مورخه 21 ـ  6 ـ 70 . شماره 14280