بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

معصوم‌زاده بجنورد

      اربعین‌ها كنار مرقد تو

                     در عزاي حسين شه و سرور

     مرد و زن سوگوار و در افغان

                                اشك‌ريزان همه به ديدة‌تر[1]

     بر فراز تپه باستاني موسوم به «معصوم‌زاد» واقع در جنوب شهر بجنورد، بارگاهاهي با گنبدي فيروزه‌اي رنگ جلب نظر مي‌كند كه به « معصوم‌زاده » شهرت دارد. اين بقعه شريف كه از ديرباز مورد توجه و احترام اهالي بجنورد مي‌باشد، مدفن «اختر برج جلالت وگوهر درج شرافت امام‌زادة لازم التعظيم، معصوم‌زادة واجب التكريم، اين الامام الهمام، كاشف اسرار الحقايق جعفرابن محمد الصادق (ع) جناب مولانا السلطان سيد عباس است.»[2]

زمينه تاريخي

      عباس بن جعفر عليه السلام دردوران حكومت بني‌عباس از مدينه  وارد خراسان شد و در اواخر قرن دوم هجري وفات يافت.

تاريخ دقيق در گذشت ايشان دانسته نيست اما چون امام جعفر صادق عليه السلام در سال 83 هجري به دنيا آمده و در سال 128 هجري مسموم و شهيد شده است تاريخ فوت آن بزرگوار مي‌بايست پس از 148 هجري قمري باشد. پيكر حضرتش در باغي كه در آن روزگاران جزو شهر چرمغان از توابع (‌نساء ) به شمار مي‌آمده، به خاك سپرده شده است.  پس از ويراني «چرمغان» بدست مغولها قصبه بجنورد در مجاورت آن شكل گرفت و با توسعه و تبديل آن به شهر در دوره‌هاي مختلف، اكنون شهر متصل به معصوم‌زاده گرديد، و تپه در داخل آن جاي گرفته است.

 

بناي معصوم‌زاده و دگرگونيهاي آن

      آرامگاه در مرتفع‌ترين بخش تپه و در جنوب باغساري به وسعت 3/2 هكتار واقع شده است زماني درختان كهنسال بسياري از پيرامون زيارتگاه سر برگشيده بودند كه از آن همه، اينك پنج يا شش چنار بيشتر باقي نمانده است. در اين مجموعه، گورستان عمومي شهر و گلزار شهداي بجنورد قرار دارد طول باغ 265 متر و عرض آن 87 متر است. از طريق دو دروازه در شمال و جنوب و چهار دروازه در ضلع شرقي مي‌توان به آن وارد شد. به حدس صائب نخستين بناي بقعه در دوره سامانيان ساخته شده است. پس از ويراني شهر چرمغان در حمله مغول كه در آغاز قرن هفتم هجري اتفاق افتاد. مرقد  شريف به انهدام كامل نينجاميده و لوح سنگي آن سالم باقي مانده است از سده هفتم تا سيزدهم هجري نشانه‌هايي حاكي از تغيير يا تجديد بنا در دست نيست. اما آن چه آشكار است اين كه بقعة، مطهر، در طي روزگار مورد توجه حاكمان شيعي مذهب بوده و از جمله در سال 1220 هجري قمري به امر فتعلي شاه قاجار مرمت گرديده است: « اين بقعه را دولت خاقان مغفور در سال هزار و دويست و بيست تغيير يا بنا كرده‌اند.»[3]

     دكتر شريعتي نيز به اين موضوع اشاره كرده است : ‌« تنها تاريخي كه در اين بنا به چشم مي‌خورد سال 1223 است و هم چنين مي‌نمايد كه اين تاريخ مربوط به سال تجديد بنا با ترميم آن باشد.»[4]

     به استناد اظهارات سالخوردگان بجنوردي بقعه و گنبد امام‌زاده از خشت وگل ساخته شده و داراي دو ايوان شرقي و شمالي با سقف چوبي بوده است و در سال 1343 شمسي يعني 181 سال پس از ترميم بنا توسط فتعلي شاه قاجار، با مشاركت تني چند از افراد نيكوكار و به همت بنايان بجنوردي، ساختمان  امام‌زاده تجديد بنا و نوسازي گرديد.[5]

 

ساختمان امام‌زاده

     طول اين ساختمان آجري 40/23 و عرض آن 16 متراست . ضلع شمالي بنا را ايواني به ارتفاع 7 و طول 10/7 متر تشكيل مي‌دهد. سقف ايوان محرابي با ضربي‌ پوشش  شده و عرض صحن آن 46/4 متر است در ورودي حرم ( 40/2×3 متر ) در مركز بنا قرار گرفته است و در دو سوي ايران دو در چوبي به عرض 50/1 بلندي 45/2 متر قرار دارد.

      سرتاسر نماي بيروني سر در محرابي ايوان در جهت افقي و عمودي با آياتي از كلام‌امجيد تزئين يافته، اين آيات به خط ثلث بر روي كتبيه‌اي از كاشي به عرض 70 سانتي‌متر نقش بسته است در پنجره چوبي ( 90/2  × 50/1 متر) نيز در دو طرف ضلع شمالي و مجاور پايه گلدسته‌هاي امام‌زاده وجود دارد. محيط پايه اين گلدسته‌ها كه متصل به بناست 45/4 متر است و هم سطح بام ساختمان ساخته شده‌اند. در جنوب بنا، ايواني قرينه ايوان شمالي اما بدون سقف ساخته شده كه خادم حرم در دو اتاق آن سكونت دارد.

مرقد

        صنيع الدوله در باب ساختمان اصلي بنا كه در سال 1300 هجري قمري از آن ديدن كرده مي‌نويسد:« بقعه مربع است و مشتمل بر دو ايوان و دو سمت، عرض هر طرف نه قدم و ارتفاع بقعه كه منتهي به گنبد مي‌شود، تقريباً ده ذرع است.[6]

    اضلاع شمالي و جنوبي بقعه 65/6 و دو ضلع ديگر 85/6 ضخامت يك متر است. گنبد در دو جداره بقعه بر روي آن قرار دارد. قبر، در جنوب بقعه و در فاصله 22/1 متري ديوان واقع شده و فاصله آن تا ديوار شمالي 95/3 متر است. در كتاب مطلع‌الشمس نيز به اين موضوع اشاره شده است:« نسبت قبر اين بقعه به فضاي بقعه مثل نسبت قبر مقدس حضرت رضا عليه السلام و فضاي حرم محترم است كه در خارج مركز واقع شده نه در وسط حقيقي.»[7]

   ارتفاع حرم از كف تا انتهاي سقف مقعر گنبد9 متر تا قلعه 1 متر است و شمدان 30 شعله‌اي از سقف گنبد آويخته است. چهار درگاهي در چهار سوي بقعه به عرض 38/2 و ارتفاع 3 متر ساخته شده است كه درگاهي شمالي آن رو به ايوان اصلي باز مي‌شود و سه درگاهي ديگر به سه صحن در سه جهت بدون واسطه متصل مي‌گردد.

سنگ مزار

     صنيع‌الدوله لوحي را با اين عبارت در زير صندوق ديده است: « هذا مرقد مرحمت و غفران پناه سلطان سيد عباس موسي الكاظم في ثلاث مائه و در حاشيه سنگ نوشته شده: الهم صل علي النبي المصطفي محمد والمرتضي علي و البتول فاطمه والسبطين الحسن و الحسين  وصل علي زين العباد. چند لوح زيارتنامه از برنج و غيره در اين بقعه هست.»[8]

چالز ادواردييت نيز در سفرنامه خراسان و سيستان درباره تاريخ لوح نوشته است: « روي تپه‌اي در جنوب شهر ( بجنورد ) مقبره‌اي بود كه بر آن نوشته‌اي به عربي وجود داشت تاريخ آن 912 ميلادي را نشان مي‌داد.»[9]

     تاريخي كه كلنل ييت نقل كرده با تاريخ صنيع الدوله 33 سال اختلاف دارد ظاهراً كلنل ييت در ثبت آن دچار اشتباه شده و به نظر مي‌رسد تاريخ صحيح همان 300 هجري قمري باشد. در حال حاضر لوح كوچكي روي مزار منصوب است و به گفته مطلعين، لوح‌هاي موجود در امام‌زاده توسط انگليسي‌ها از محل خارج شده است.

صندوق مزار

     تا سال 1354 صندق چوبي مشبك كوچكي كه به گفته صنيع‌الدوله در نجاري آن چندان تكلف و تصنعي نشده بود بر روي مزار قرار داشته اما در اين سال به جاي صندق چوبي ضريح زيبايي كه كارهنرمندان اصفهان است. نصب گرديده است. اين ضريح كه بالاي سكويي به ارتفاع 19 سانتي‌متر بر روي مزار گذاشته شده 25/2 متر درازا 56/1 متر پهنا و 20/2 متر ارتفاع دارد.

     دور تا دور ضريح سوره‌هايي از كلام امجيد به خط ثلث قلمزني شده است. دريچه‌اي در اندازه 89/51 سانتي‌متر در شمال ضريح قرار دارد.

گنبد

     گنبد دو جداره بر روي چهار گوشي كه 70/8 متر پهنا و 80/8 متر درازا دارد بنا گرديده و قطر گنبد 70/8 متر و محيط بيروني آن 20/27 متر و ارتفاع از رأس تا سطح بام به صورت عمودي، حدود 6 متر است. 

     اين گنبد در سال 1347 شمسي تعميير و باكاشي هفت رنگ تزئين يافته است  جملات لااله الا الله  محمد رسول ا علي ولي ابه خط كوفي چهار بار درگرداگرد قسمت مياني آن نقش بسته و در ساقة گنبد، طرحهاي محرابي شكل به هم پيوسته‌اي نصب شده است. در ميان اين طرح‌ها كه حدود5/1 متر ارتفاع دارد كلمات ا  و محمد و علي به تناوب تكرار گرديده است كاشي‌هاي به كار رفته در گنبد نمونة مسجد گوهرشاد است.

صحن‌ها

     سه صحن شرقي و غربي و جنوبي هر يك 2 متر عرض 22/17 متر طول و 4 متر ارتفاع دارند. و5 شعمدان 10 شاخه مو سقف صحن‌ها آويخته است.

       تا پيش از سال 1343 در محل صحن‌هاي كنوني، مقبره‌هاي جداگانه‌اي وجود داشته و در جنوب بنا كتابخانه‌اي بوده است كه اينك نشاني از آنها نيست.

    « در بيرون بقعه از اطراف، قبور زياد است. در طرف مغرب بقعه، متصل به بقعه به جاي ايوان،عمارت سه قسمتي است كه در آن قبور معارف اين محل است. در طرف جنوب هم سه قسمتي است كه مقبره معاريف است تواريخ قبول قدمتي ندارد. ظن غالب آن كه مدفون در بقعه، يكي از علماي اين ناحيه است كه سيد موسوي بوده.»[10]

توليت و موقوفات امام‌زاده

       استشهادهاي متعددي ممهور به مهر مؤمنين و متدينين بلاد بجنورد و اسفراين در دست است كه گواهي نموده‌اند سادات صحيح النسبي از دودمان ( حسيني معصوم ) بطن بعد بطن از قديم الايام و و اباء اجداد به جاروب كشي و مجاوريت حرم محترم و به خدمتگزاري زائراين مزار شريف قيام اقدام داشته‌اند.[11]

       اين اسناد كه مربوط به سالهاي 1266 تا 1294 هجري قمري مي‌گردد مشخص مي‌كند كه از دير باز، املاكي وقف مزار حضرت سيد عباس بوده است.

       از جمله اين موقوفات ملك مزروعي واقع در كنار رودخانه عين الطف، يك فرد آب از رودخانه مزبور كه به طور دائم از صحن مقدس امام‌زاده جاري و زياده از آبياري صحن به مصرف زراعت مي‌رسد و يك حجر طاحونه ( آسياب ) بوده است درآمدهاي حاصل از موقوفات صرف تغيير صحن و غرس اشجار و باقي خدمات لازمه مي‌رسد.[12]‌ از سال 1342 اداره حرم معصوم‌زاده به عهده اوقاف است.

      اكنون ديوارهاي مقابل برداشته شده و فضاي مجاور بقعه توسعه يافته است صحن‌هاي شرقي و غربي، هر يك با 5 پنجره و يك در با بيرون در ارتباط مي‌باشند. پس از تأسيس جمهوري اسلامي ايران اقداماتي در زمينه نوسازي حرم آغاز گرديد. كف و ديواره ايوان بقعه و صحن‌ها با سنگ مرمر پوشش شده و ناسازي دور تا دور حرم با آجرنما و آينه‌كاري سطوح ديوار بقعه دردست انجام است.

«سردابه معصوم‌زاده»

     در ضلع شرقي معصوم‌زاده بجنورد، بازمانده‌اي از بناي يك سردابه قديمي ديده ‌مي‌شود. اين بناي 8 ضلعي كه بيش از 60 درصد آن ويران شده، داراي گنبدي آجري است. زماني سه درگاهي (90/2 × 25/1 متر) در جهات شمال، جنوب و شرق آن قرار داشته كه اينك دو درگاهي باقي مانده است. سقف سردابه ضربي است و پلكاني به پشت‌بام آن منتهي مي‌گردد. ارتفاع بنا 430 متر است.

 

سردابه نيمه ويران معصوم زاده

عكس دارد ص 158

 

مصالح به كار رفته در آن آجر (4 × 20 ×20 ) و چوب است. آثار قبري كه در داخل سردابه با آجر مشخص شده وجود دارد. به گفته معتمدين بجنوردي، تا سال 1310 پنج بناي سردابه در اطراف تپه معصوم‌زاده موجود بوده كه اكنون از آنها يكي باقي مانده است.

 

كتاب: بجنورد گذرگاه شمالي خراسان

تأليف: احسان سيدي‌زاده علي‌اكبر عباسيان



[1] - بخشي از سروده حاج داراب بدخشان، شاعر بجنوردي

[2] - عبارت، بر گرفته از يك دست‌نويس متعلق به سال 1292 قمري است.

[3] - محمد حسن‌خان صنيع‌الدوله. مطلع‌الشمس. ص 132.

[4] - دكتر علي شريعتي. راهنماي خراسان چاپ دوم. ص187.

[5] - نقل قول از آقايان حاج صديق، حسيني معصوم و مرحوم حاج حجت معمارياني.

[6] و2- محمد حسن‌خان صنيع‌الدوله. مطلع‌الشس . ص 130.

 

[8] - محمد حسن‌خان صنيع‌الدوله. مطلع‌الشمس. ص 130.

[9] - كلنل چارلز ادواردييت. سفرنامه خراسان و سيستان . ترجمه روشني ، رهبري . انتشارات يزدان . ص 179.

[10] - صنيع‌الدوله. مطلع‌الشمس. ص 130.

[11] و2- به استناد دست‌نوشته‌هاي موجود نزد آقاي تيمور حسيني‌معصوم .