بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

باغها

«باغ حصار»

اين باغ در جنوب شهر بجنورد و در شمال روستاي حصار واقع شده است. در چشم حال حاضر سر در ورودي و دو اطاق متصل به آن در ضلع شمالي باغ به چشم مي خورد. اين سر در آجري حدود 6 متر ارتفاع داشته و زماني با كاشي تزيين شده بود كه اكنون اثري از كاشي ها وجود ندارد. در چوبي به عرض 70/2 و ارتفاع 50/3 متر با اشكال هندسي برجسته ديده مي شود. باغ داراي درختان ميوه است.

«باغ علي‌آباد»

در سه كيلومتري شمال شرقي بجنورد و در جنوب روستاي علي آباد يك باغ بزرگي با در ختان كهنسالي نمايان است كه در زمره باغ‌هاي ارزشمند ايراني به شمار مي‌رود.

مشخصات باغ

مساحت باغ 57717 متر مربع و داراي 363 و پهناي 159 متر.

٭ بنا و تزئيني كاري‌هاي آن كه با گچ ساخته شده‌اند شيوه اواخر صفويه را دارد.

٭  آنچه مسلم است در زمان ناصرالدين شاه وجود داشته و در سفر نامه زيبايي اين باغ وصف شده است .

٭  مساحت بناي باغ در طبقه هم كف 109 متر مربع است كه 5/27 متر آن تالار و بقيه دو اتاق است كه دو جانب تالار را شكل مي‌دهند.

 ٭ بنا در ميان باغ ساخته شده .

 ٭ تالار به بلنداي است كه بلندترين جاي آن 7 متر از كف كرسي بنا بلندا دارد.

٭  اتاق‌هاي دو طرفه دو طبقه است كه با پله‌اي به اتاق بالاي راه مي‌يابد پله اتاق‌هاي سمت راست (شرق) تا پشت‌بام ادامه پيدا مي‌كند.

٭  باغ شيب ملايمي از شمال به جنوب دارد و در عين حال در جلو بنا اختلاف سطحي وجود دارد كه باغ را در دو سطح قرار مي‌دهد.

 ٭ نمادهاي خارجي بنا گچ ساخته شده و تزئين‌هايي به صورت طاق نماهايي    دارد.

 ٭ درها و پنجره‌هاي بنا، فرسوده است و تيغه‌هايي بعدها به آن افزده‌اند كه هنگام مرمت بايستي بر چيده شوند.

      در اطراف باغ درختان سپيدار و گردو كاشته شده، و در دو سوي خياباني به عرض 5/5 متر كه از شمال به جنوب امتداد يافته درختان سرو، چنار، سپيدار،اقاقيا و گلبوته هاي فراواني به چشم مي خورد. در ميان باغ،  بناي قديمي (50/15 * 90/6 متر) قرار دارد كه بيش از 150 سال قدمت آن مي گذرد. ارتفاع اين بناي دو طبقه 6 متر و پهناي ديوار آن 106 متر است. پايه ها از سنگ و آجر و ديواره هاي آن از خشت خام ساخته شده. سقف بنا تير چوبي است. زماني درب چوبي (15/2* 50/2 متر) در ميانه و ضلع شرقي و غربي ساختمان و در داخل در گاهي قوسي شكل به ارتفاع 45 متر قرار داشته كه اينك نشاني از آن نيست. در چهار سوي طبقه دوم ساختمان 6 پنجره وجود دارد. بنا شامل اطاقهاي مسكوني و حوضخانه است.

عكس دارد ص 80 و 81

 

«باغ‌ها و عمارت‌ها از بين رفته»

     عمارت‌هاي حكمرانان و امراي بجنورد در داخل باغستانهاي بزرگي كه چهار سوي شهر را در بر مي‌گرفت، بنا گرديده بود. شماري از اين باغها در داخل حصار شهر و برخي از آنها در بيرون شهر قرار داشتند:

      «اين اواخر محمدخان سهام‌الدوله، در ابتداي ضلع غربي شهر كه به طرف شمال است در محلي كه باغ مرحوم (يزدان قلي خان) پدر معزي اليه بوده، عمارتي عالي بنا كرده و خياباني وسيع با چهار جدول ساخته كه از در باغ مزبور شروع كرده و تقريباً هزار و پانصد قدم امتداد يافته و في الحقيقه از مواضع متنزهه و تفرجگاه اهالي بجنورد است. عرض خيابان دوازده ذرع و كنار جدول آن انواع اشجار سايه‌دار از قبيل:  بيد، سفيدار و چنار غرس كرده‌اند.

     بعضي باغات ديگر نيز در حوالي شهر مي‌باشد. از جمله (باغ دلگشا) است. در طرف شمال شرقي جلگه و شهر كه مرحوم (جعفر قليخان ايلخاني) احداث نموده و چند باغ در عرض يكديگر در سمت جنوب شهر است. از جمله يكي باغ (اميرگونه خان) است كه حالا از سليمان‌خان پسر يارمحمدخان سهام‌الدوله مي‌باشد و يكي باغ (حيدر قلي‌خان سهام الدوله) و باغ (محمدرحيم‌خان) و باغ (آزادخان ) و باغ (فرح‌زا ) و علاوه بر باغات مزبور، باغستاني در سمت شرق جلگه واقع شده كه معروف به باغستان (حاجي عبدالله) است.[1]»

     «(سهام الدوله) براي استفاده خود و خانواده‌اش در بيرون شهر تعدادي عمارت آجري كه بام آنها از سفال پوشيده شده و اطراف هر يك را باغي در بر گرفته، بنا نهاده بود. تمامي ناحيه بسيار تميز و پاكيزه نگاه داشته شده بود، چيزي كه در ساير نقاط ايران نمي‌توان شاهد آن بود.[2]»

هنري موزر اشاره مي‌كند كه:

«عمارت ساخته شده در داخل باغها گنبددار مي‌باشد.[3]»

عكس دارد

«باغ فواره»

     اين باغ كه در جنوب شهر بجنورد و متصل به خيابان اميريه قرار داشته به سبب وجود حوض‌ها و آب نماي زيبا و با شكوه به (باغ فواره) موسوم بوده است. روزگاري در مركز باغ، ساختمان آجري با دو درب ورودي و درختان فراوان سيب، زردآلو، گردو و آن را در برگرفته بودند، وجود داشته است. علي‌نقي حكيم‌الممالك كه در سال 1286 هجري قمري به همراه ناصرالدين شاه به بجنورد آمده است، در وصف اين باغ مي‌نويسد: «باغي است آراسته، مشتمل‌ بر اندرونش و بيرونش. در باغ بيروني حوض‌خانه بنا كرده‌اند. دو مرتبه، چهار صفحه و حوض خوش قطع و ماهتابي و بالاخانه، با روح و منظري عالي. باغ اندروني فقط كلاه فرنگي ظريف كوچكي دارد.[4]»

     حكيم الممالك از منزل و تزئينات داخلي منزل حيدرقلي‌خان ايلخاني هم توصيفي نموده كه در سفرنامه اول ناصرالدين‌شاه مذكور گرديده است. منزل مورد بحث همان ارگ حكومتي و منظر بوده است.

     ارفع‌الدوله در كتاب (ايران ديروز) نوشته است: «سهام الدوله يك خيابان خيلي وسيع ساخته. دو طرفش نهر و به طرف نهرها، درختهاي جنگلي چنار و تبريزي كاشته و در آخر اين خيابان يك پارك وسيعي بنا نموده. درياچه‌اي دارد كه فواره‌هاي آن وقتي كه كار مي‌كند از خيابان پيداست و حقيقتاً با شكوه است.»[5]

     ناصرالدين شاه در سفرنامه دوم خراسان اين باغ را چنين توصيف كرده است:

      «از جلو شهر رو به مغرب رانديم تا داخل خياباني كه (سهام الدوله) تازه ساخته و شباهت به خيابان (سلطنت آباد) دارد، شديم. اينجا ديگر راه رو به جنوب شد. خيابان مستقيم مي‌رود، تا باغي كه سهام‌الدوله تازه ساخته  ... خيابان بسيار خوبيست. همه جا از وسط خيابان آمديم و سوارها از بيرون، تا رسيديم به (آلاقاپو) كه جلوي باغ زده بودند. آنجا پياده شده، داخل باغ شديم. باغ بسيار خوب است. حوض خوبي دارد. وضع بسيار خوشي ساخته‌اند. فواره خوبي است. باغ مرتبه مرتبه است و پله‌هاي خوب مي‌خورد. حوض‌هاي كوچك متعدد هم زير مرتبه اول دارد. كلاه‌فرنگي بالاي حوض بزرگ ساخته‌اند به شكل پيچازي. حوضي دارد كه چهار ستون مي‌خورد. سقف حوض‌خانه تمام تخته و سفيد كاريست. اين حوض و فواره خيلي روح و صفا دارد ‌

     اين باغ را يار محمدخان سهام‌الدوله حاليه ساخته است. درختهاي سيب كهن خوب بر پاي دارد كه حالا اول سيب اين جا و وقت وفور آن است. سيب خوبي دارد. انوع ميوه‌جات خوب در بجنورد فراوان است. درختهاي زردآلوي اينجا چيز غريبي است. اين طور درخت زردآلو، ديده نشده است. به قدر درختهاي گردو و بسيار كهن است. حقيقت ديدني است. اين آبي كه از اين فواره‌ها بيرون مي‌آيد از همان آب رودخانه (عين اللطيف) است.[6]» عمارت قديمي موجود در ميان باغ، بعدها تجديد بنا گرديد. اين باغ در حال حاضر به (باغ منطقه) شهرت دارد.

عكس دارد

«باغ دلگشا»

     اين باغ زيبا در شمال شهر بجنورد واقع بوده «عمارت خيلي خوب، قشنگ، پاك و با صفا، در وسط باغي دلگشا كه پر از ميوه‌جات و مركبات بود. شهرهاي آب صاف جاري و فواره‌ها به حوض‌ها افشان و حمام پاكي داشته » است[7].

«عمارت اميريه»

     يكي از بناهايي كه اينك نشاني از آن نيست، عمارت (اميريه) از بناهاي يارمحمدخان سهام‌الدوله است. اين عمارت دو طبقه، در شمال غربي شهر بجنورد و در محل پادگان فعلي بنا گرديده و داراي اتاقهاي متعددي در چهار جهت بوده و سقف سفالي آن بر روي ستونهاي چوبي قرار داشته است.

عكس دارد

«عمارت حكومتي»

     در ميان باغ سرسبزي واقع در شمال شهر بجنورد، عمارت حكومتي سهام الدوله قرار داشته است. پس از عبور از يك خيابان سنگ‌فرش و عريض و گذر از زير سر درب زيباي دو طبقه‌اي، عمارت نمايان مي‌شد. چند تن از سياحان درسفرنامه‌هايشان به اين بنا اشاره نموده‌اند. از جمله ناصرالدين‌شاه در سفرنامه دوم خود مي‌نويسد: «آخر خيابان و آخر شهر، خانه سهام‌الدوله است ... وارد خانه شديم.  ديوان‌خانه بسيار قشنگ خوبي دارد. حوض طولانيِ خيلي خوبِ خوش وضعي در وسط خانه است. حوض‌خانه خيلي خوبي دارد. قنات مخصوص هم دارد كه از توي همين حوض به قدر دو سه سنگ آب صاف خوب در مي‌آيد. وسط حوض‌خانه هم حوض قشنگي دارد كه آب صاف بسيار خوبي در كمال لطافت از توي آن مي‌جوشد. تمام زمين و حوض و ازاره حوض‌خانه نگاه مي‌كند.  حمام كوچك خوش وضع مرمري هم دارد. در خود بجنورد معدن سنگ مرمر دارد. اما مرمرش به لطافت و صفاي مرمرهاي معادن ديگر نيست. الحق عمارت و حوض‌خانه و باغچه سهام‌الدوله در كمال سليقه ساخته است.[8]»

«سر در عمارت»

    در شمال شهر بجنورد براي ورود به باغها و مجموعه عمارتها، سر دربهاي زيبايي با كاشي‌كاري تزئيني وجود داشته است.

عكس دارد

     «از جمله يكي از اين سر دربها، در انتهاي شمالي خيابان اميريه، در حدود پنجاه متري عمارت خسروخان (تقريباً در تقاطع خيابان مفخم سابق)، بنا گرديده بود ديگري در محاذي راهي كه از خيابان اميـريه به طرف فرودگاه جدا مي‌شود، توسط يارمحمدخان سهام‌الدوله ساخته شده بود.[9]»

    همچنين در نزديكي چهار راه صفا، سر درب آجري با تزيينات گچي معروف به سر در املاك وجود داشته كه داراي سه در ورودي به ارتفاع هفت متر بوده و اين بنا در سال 1336 ويران گرديد.

عكس دارد

بجنورد گذرگاه شمالي خراسان، احسان سيدي زاده ـ علي اكبر عباسيان

يعقوب دانش دوست ـ  مهندس آرشيتگت

نام كتاب: مجموعه مقالات سمينار تاريخ و آثار باستاني بجنورد

به كوشش: احسان سيدي‌زاده ـ علي‌اكبر عباسي

 

 



[1]. صنيع الدوله . مطلع الشمس ص 131

[2]. صنيع الدوله . مطلع الشمس ص 131

[3] . هنري موزر . سفرنامه تركستان و ايران . ص 201

[4] . علينقي حكيم الممالك . روزنامه سفر خراسان . ص 347

[5] . ارفع الدوله . ايران ديروز.

[6] . ناصرالدين شاه . سفرنامه دوم خراسان . ص 98

[7] . خاطرات حاج سياح. به كوشش حميد سياح . ص 526

[8] . ناصرالدين شاه . سفرنامه دوم خراسان . ص 102

[9] . به نقل از آقاي هوشنگ شادلو