بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

جغرافياي تاريخي و پيشينه شهرستان شيروان

       بررسي و مطالعات تاريخي نشان مي‌دهد كه اقوام پارت در ناحيه شيروان زندگي و حكومت مي‌كرده‌اند و قبور زرتشتي در اقصي نقاط منطقه از جمله در قسمت جنوب و جنوب شرقي تپه نارين شيروان ـ تپه نارين را اصطلاحاً تپه نادري به هزاره پنجم و چهرم قبل از ميلاد مي‌رسد و از اين تپه ها بيشتر بصورت ارك بلد و ويژه با روشن كردن آتش در روي آن بعنوان يك وسيله مخابراتي استفاده مي‌كرده‌اند و آثار قبور زرتشتي در روستاهاي دوين، گليان، زيارت، منصوران، هنامه وهنوز هم  به چشم مي‌خورد و با وجود اين آثار قديمي و اشياي مكشوفه در اين منطقه، شهرستان شيروان را مي‌توان در رديف يكي از شهرهاي قديمي استان خراسان قرار داد. آساك اين مراسم كه بعضي آساك هم گفته‌اند. نام شهري بوده كه دهستان يا از كوهستانهاي شمالي كه در عهد قديم همان جا پارت ناميده مي‌شد و باني آن اشك اول است.

     چون اكثر محققان محل شهر باستاني آساك را در ناحيه شمال خراسان در حد فاصل بجنورد و شيروان و خبوشان ذكر كرده‌اند و بطور دقيق محل آن مشخص نگرديده است.

     اگر شهرستان شيروان بيشتر مورد بررسي و كاوش قرار گيرد بسياري از واقعيت‌ها در مورد حكومت اشكانيان براي محققان روشن خواهد شد و نيز در زمان حكومت شاه عباس صفوي، شيروان مركز حكومت ناحيه شمال خراسان بود. وضع شهر(شيروان) ابتدا مربع مستطيل بوده و استطاله آن از مشرق به مغرب و بعدها در طرف شمال در نصف كمتر از طول شهر قدري افزوده شده در يك جمع بندي با توجه به آثار قديمي موجود و منابع و مآخذي كه ذكر شد و طبق نقل قول معمرين آبادي اوليه شهر شيروان در قرون گذشته در غرب شهر قديم شيروان يعني در محله «گون بات» قرار داشته است و قبل از زمان صفويه مركزيت شهر از نظر جغرافيايي طبق اسناد و سفرنامه هاي به اطراف نارين تپه(ارگ) يعني محل فعلي شهر قديم (كهنه شهر) كه متصل به گون بات و خوشه‌گاه است تغيير مكان پيدا مي‌كند.

طبق نوشته مورخان در زمان صفويه و افشاريه، شيروان به يكي از مراكز عمده تصميم گيري در شمال خراسان تبديل مي‌شود كه وسعت شهر و برج و باروها و خندق‌هاي اطراف و وقايع تاريخي، جنگلها و درگيريهاي آن دليلي بر اين مدعاست.

     در 12 ارديبهشت ماه سال 1308 شمسي بر اثر وقوع زلزله، شيروان (شهر قديم) ويران وپس از چند سال شهر جديد با رعايت اصول شهرسازي در شرق و شمال شرقي آن احداث مي‌شود كه به علت قرار گرفتن در مسير جاده اصلي تهران ـ مشهد، ايجاد كارخانه‌هاي بزرگ قند، الياف، اسفنج نيروگاه بزرگ گازي وبه يكي از شهرهاي فعال در سطح استان خراسان تبديل مي‌گردد.

     البته با رعايت به اينكه شهرستان شيروان طبق اظهار كارشناسان روي خط زلزله قرار دارد در سال 75 براثر وقوع زمين لرزه نسبتاً شديد بخش زيادي از روستاها به ويژه در مناطق بخش سر حد تخريب گرديد كه با عنايت خاص مسئولين محترم بالاخص بازديد رياست جمهوري وقت جناب آقاي هاشمي رفسنجاني مورد بازسازي قرار گرفت.

     وسعت و حدود شهر قديم شيروان محدود است. از طرف شمال به شعبه رودخانه اترك و انتها سركار باغي و از طرف جنوب به باغ آرستي و شعبه اصلي رودخانه اترك و گورستان قديمي و از طرف شرق تا دروازه مشهد واز طرف غرب دروازه بجنورد (ارك) شهر قديم را به شكل چند ضلعي غير منظم بود حصار كشي كرده و خندق هايي به عمق 5 تا 7 متر حفر نموده بودند.

     شهر قديم شيروان را از نظر وسعت با توجه به تعداد برجها  و ميانگين فواصل آنها مي‌توان بين 60 تا80 هكتار محاسبه كرد. شهر قديم مانند اكثر شهرهاي قديمي ايران فاقد خيابان وسيع و مستقيم بوده و كاملاً از چند كوچه و دو ميدان تشكيل مي‌شد. مسير بلندترين كوچه اصلي شهر شرقي ـ غربي و دو دروازه شهر قديم را به هم متصل مي‌كرد.                                        عكس دارد

نشريه بين المللي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي جاده ابريشم

                                                         شماره 65- اسفند 1383 محمد اسماعيل مقيمي- نسيم خضري نژاد