بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

 

شهر چرمغان

      درجنوب بجنورد و پيرامون آرامگاه سلطان سيدعباس آثاري ازشهر كهن نمودار است كه به دوره خوارزمشاهيان تعلق دارد اين شهر كه موسم به چرمغان بوده از غرب به تپه معصوم‌زاده، از شرق به جاده روستاي حمزانلو و تپه‌اي باستاني صندل آباد و از جنوب به قلعه عزيز و از شمال تا خيابان 17شهريور جنوبي امتداد مي‌يابد.

درجنوب اين محوطه، دو تپه باستاني نمايان است كه راه قلعه عزيز ازميان آن مي‌گذرد. وسعت چرمغان در حدود10هكتار بر آورد مي‌شود. ابعاد واقعي شهر به سبب آنكه در زير خروارها خاك مدفون شده است آشكار نيست.

پيشينه تاريخي

     در دوران پارتها به سبب حكومت چهار مغ در بجنورد قديم اين شهر به چهارمغان شهرت يافته و بر اثر دگرگوني‌هاي ادبي  چهارمغان به چرمغان و جرمغان تغيير شكل پيداكرده است. مقدسي (جرمغان را يكي ازشهركهاي نماه به شمار آورده(1) در كتاب (حدودالعالم) اين شهر به نام جرمكان يا جرمگان ازتوابع نيشابور ثبت شده است جرمكان شهري است با كشت وزرع بسيار و آبادان اندر ميان كوه و دشت نهاده و اين همه ازحدود نيشابوراست.(2)

       در تاريخ غازاني اين شهر جرمغان ثبت شده است(3) و در كتاب (مرآت البلدان) جرمكان ناميده شده. رودخانه‌اي به همين نام از 5 كلومتري جنوب اين شهر از محلي به نام بش‌قارداش سرچشمه گرفته و اراضي اين شهر را مشروب مي‌كرده است اين رودخانه در حال حاضر نيز جاري است و به نام چرمغان معروف است (4) صنيع‌الدوله در كتاب مطلع‌الشمس مي‌نويسد:  

     اهالي بجنورد مي‌گويند درمحلي كه قلعه عزيز و امام‌زاده سيد عباس واقع شده شهري بوده موسوم به «جرمقان» در كمال‌آبادي ، اين شهر را مغول در غلبه بر خراسان خراب كرده‌اند و در اراضي آن حالا مسكوكات كهنه و خرده فلز و شكسته ظروف يافت مي‌شود.

كاوشهاي باستان‌شناسي

    در ويرانه‌هاي اين شهر سكه‌ها و آثار ذي قيمت تاريخي بي‌شماري يافت مي‌شود از جمله سكه‌هاي نقره‌اي كه نام خلفاي راشين بر آن ضرب شده و متعلق به قرن اول هجري است، به گفته معمرين بجنوردي در اوايل حكومت رژيم پهلوي در تپه‌هاي اين شهر توسط انگليسي‌ها حفاري‌هايي صورت گرفته است.

    كاوشهايي كه اخيرا به وسيله كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي خراسان انجام شده مشخص نموده كه از اوايل اسلام مردمي با فرهنگ پيشرفته در اين مكان ساكن بوده‌اند. مطالعه اشيا و آثارمشكوف دربخشي ازدامنه شمالي تپه معصوم‌زاده كه پس از گمانه‌زني در مهرماه سال 1370 انجام گرفت حاكي ازآن است كه: خانه‌هاي آنان به طور تراكم و با ديوارهاي سنگي ساخته شده است اتاق‌ها با آجرهاي مربع يا شش گوش مفروش بوده و درهر خانه اجاق و تنور جهت پخت نان وجود داشته است. داخل تنورها داراي شيار و نگاره‌هايي بوده كه بر رويه نان نقش مي‌بسته است. سطح شهر چرمغان آب در لوله‌هاي سفالي(تنپوشه) جريان داشته و به گفته اهالي بجنورد آب چشمه بش‌قارداش از طريق لوله‌هاي سفالي به شهر چرمغان هدايت شده است.

چرمغان از شهرهاي آباد خراسان بوده و كوره‌هاي؛ سفال‌پزي؛ شيشه‌گري؛ آهنگري وكارگاه‌هايي ازجمله كارگاه ساخت ظروف سنگي در شهر فعاليت داشته‌اند و امكانات مادري و توانايي‌هاي فني و هنري و صنعتي به مردم قديم بجنورد امكان مي‌داد تا زندگي نسبتا مرفه‌ي داشته باشند.

طبق اظهارات آقاي  مهندس رجبعلي لباف كارشناس ميراث فرهنگي دراين شهر چهارلايه تمدني كشف شده كه حاكي از وجود تمدني ديرين است كه به پيش از اسلام باز مي‌گردد‌.

بي‌گمان با كاوشهاي وسيع‌تر در اين شهر باستاني كه براثر حمله مغول و حوادث طبيعي در زير خاك پنهان شده آثار ارزشمندي از يادگارهاي تاريخي دوران پيشين به دست خواهد آمد كه از نظر شناسايي نكات دقيق تا ريخي؛ هنري؛ فرهنگي تمدنهاي موجود در سرزمين شمال غربي خراسان بسيار آموزنده و سودمند است.

بجنوردـ خبرنگار قدس

با همكاري مركز بجنورد شناسي دانشگاه آزاد