بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

مراحل پيدايش شهر بجنورد

      علت پيدايش شهر بجنورد را دو عامل طبيعي(ناهمواريهاي، راههاي ارتباطي، آب وحاصلخيزي) وانساني، اقتصادي مي‌دانند. پيدايش اين شهر به صورت تدريجي گرفته است، به نظر مي‌رسدگروهي از تركان اوغوز در زمان سلطان محمود غزنوي به منطقه كوچ كرده‌اند وپس از حمله مغول به ايران،گروهي از آنان در شمال خراسان وحوالي بجنورد ساكن مي‌شوند واكراد بجنورد در زمان شاه عباس(1) به علت سياست اسكان عشاير به اين سرزمين وارد مي‌شوند.

      به روايت ضيع الدوله در كتاب مطلع الشمس، هسته اوليه شهر در محلي بنام «جريان جرمغان» قرار گرفته بود كه در هجوم مغولان به خراسان به كلي از بين رفت وپس از آن شهر در جائي بنام «بيژن يورت» (بيژن گرد) بوجود آمد كه به مرور زمان اهميت خود را از دست داد(درحال حاضر در شمال غرب بجنورد قرار دارد و از آثار آن تنها خرابه نارين قلعه باقي مانده است) پس از ويراني آبادي بيژن يورت، بجنورد فعلي ساخته شده است كه زمان آن را دوره صفوي، در زمان دوليخاني(توليخان)مي دانند. شهرداري شكل مربع بوده با 12 برج در ضلع جنوبي و2برج در طرفين دروازه قبله. كوچ اقوام مختلف (تركها وكردها) واسكان آنان در اطراف ساربان محله وپاي توپ در پيدايش شهر مؤثر واقع مي‌شود. دوره‌هاي رشد شهر بجنورد به سه قسمت تقسيم مي‌شود: در دوره اول شهر در حوالي ساربان محله وتالار آيينه كه محل ستاد فرماندهي يار محمد خان (حاكم شهر)بود، تشكيل وگسترش يافته است. در اين دوره كه اصطلاحاً تشكل آرام شهر ناميده مي‌شود، بافت قديم شهر به تدريج از بدو تشكيل تا سال 1340 ه.ش شكل گرفته است. بجنورد حاكم نشيني مناطق اطراف است وقدرت نظامي وتدافعي دارد وشهر بوسيله بازار به دو ناحيه اعيان نشين وفقير نشين تقسيم مي شود. دوره دوم(از1340 تا1356)دوره رشد سريع شهر بجنورد بود ودر اين دوره بافت قديم دچار تحول وتخريب شده وتحولات سريع اقتصادي، سيا سي موجب رشد سريع شهر مي شود. در اين دوره بجنورد به مراكز اداري، خدماتي وآموزشي تبديل شده و رابطه شهر با روستاهاي اطراف تحكيم مي يابد. در دوره سوم(از1357 تا كنون) عمده‌ترين تحولات شهر نشيني روي ميدهد، به علت تمركز ادارات ومراكز آموزشي وصنعتي در بجنورد، مهاجرت بي رويه روستائيان به شهر افزايش يافت و در اطراف ساربان محله، تپه معصوم زاده ومحلات حاشيه‌اي بوجود آمد. گسترش شتابان شهر، در امتداد محور غربي ـ شرقي وشمال غربي، جنوب غربي است و مي‌توان گفت امروزه بجنورد در يك مجموعه شهري و روستايي پرجمعيت واقع شده است، با جمعيتي از گروههاي مختلف قومي وزباني ترك، تركمن، فارس وكرد كه به صورت مسالمت‌آميز در كنار هم زندگي مي‌كنند.)

     همچنين(در مقاله حسن تقوي ـ فصلنامه روزگاران) شهر بجنورد را 300سال قبل تولي‌خان دوم از اجداد يار محمد خان سهام الدوله بنا كرد. اين شهر در اصل بيژن‌گرد بوده كه به بوزن‌گرد و بيژن‌جرد تغيير نام داده وسپس به بيجن‌يورد تبديل و سرانجام در اثر تكرار گويش نام بجنورد يافته است كه به زبان محلي «يورد» به معناي «چراگاه ايلات وعشاير» در دوران حكومت يار محمد خان شهر چنين توصيف شده است. شهر تقريباً مربع، دوازده برج در ضلع شرقي و12برج در ضلع جنوبي دارد. سهام الدوله 56ذرع بر تمام طول ضلع غربي آن افزوده وعمارت ساخته است. تمام دور شهر 5712 ذرع مي‌باشد وخندقي نيز دور باروي شهر حفر كرده‌اند شهرداري 4دروازه در 4 جهت اصلي بود كه دروازه مشهد درشمال ـ دروازه قبله در جنوب ـ دروازه گرگان در غرب ودروازه قوچان در شرق قرار داشت.

طاهره عبدي‌پور- دبير ناحيه 3 مشهد