بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

مزارات و بقاع اسفراين

در شهرستان اسفراين بيش از 25 مزار و بقعه وجود دارد كه مورد احترام اهالي است . برخي از اين مزارات به شرح زير است :

 

1-    امامزاده احمد رضا(احمدبن موسي) :

 بناي غظيم اين امامزاده در حدود 40 كيلومتري غرب اسفراين و 8 كيلومتري جنوب غرب روستاي كوران قرار گرفته است. اين بنا با هيبتي سترگ ، به دور از آباديها و در ميان دشت نسبتاً گرمي، انسان را به ديدار خود فرا مي‌خواند. شكل بنا ، عبارت از طرح مستطيل عظيمي است كه طول آن 29 متر و عرض آن 19 متر است. در چهار جهت اصلي بنا چهار ايوان بزرگ تعبيه شده است ، ايوانهاي شرقي و غربي به صورت قرينه ساخته شده ، ليكن ابعاد آنها متفاوت است، ايوان شرقي 3×5 متر و ايوان غربي 5/3×5 متر مي‌باشد . دو ايوان شمالي و جنوبي كاملاً قرينه و داراي ابعاد 4×3 متر مي‌باشد.

           در جبهة شرقي و غربي بنا ، دو تالار عرضي موجود است، ايوان شرقي به تالار نيز قرينه و داراي ابعاد 4×16 متر مي‌باشد.

 در داخل تالارهاي عرضي و همچنين در اطراف بنا، قبور متعددي از اشخاص و اعيان با نفوذ محلي موجود است كه به عصر صفوي مربوطند.

الف سنگ قبري متعلق به دختر يكي از اعيان كه خواجه غياث الدين محمد نام دارد و به تاريخ 1013 هجري است .

ب- سنگ قبري متعلق به حاجي عنايت الله كه زماني خادم اين روضة خلد احترام بوده و تاريخ 1016 دارد.[1]

      مورخ محقق نسابه، ابوالحسن علي بن زيد بيهقي (متوفي 565 هجري) در «لبا:169» شرحي راجع به احمدبن موسي نگاشته و موضع شهادت و قبر آن جناب را در اسفراين تعيين نموده و ضمناً تصريح كرده كه بعضي از نسابه‌ها قبر او را در شيراز نشان داده‌اند و اين شهرت نادرست از اغلاط عاميانه است . [2]

                                                                                                         در كتاب گنجينة آثارقم راجع به احمدبن موسي نوشته است:

« ترديدي نمي‌توان داشت كه اين شاهزاده احمد از احفاد امام كاظم است. زيرا در ميان پسران آن امام فقط يك نفر وجود داشت كه آن هم يا با نام شاه چراغ در شيراز مدفون است و يا در خراسان .

با توجه به اين كه در كتابهاي معتبر نسب مانند «مجد»، «عمد»، «كشاكشسص» و «صحا» مدفن احمد بن موسي را در جايي نشان نداده‌اند ، و شهادت احمد و دفن او در شيراز را كه در زمان اتابكان فارس شهرت داشته ، صاحب «لبا» كه خود در آن عصر مي‌زيسته معتبر ندانسته و از اغلاط عاميانه شمرده است و حتي منشأ اين كه بعضي از نسابه‌ها مدفن او را در شيراز نشان داده‌اند همان عوام است[3]، و نيز به دليل اينكه هدف از حركت احمدبن موسي از بغداد رسيدن به خراسان و قيام عليه مامؤن بوده است دليلي براي رفتن ايشان به شيراز وجود نداشته است .

 

2-    امامزاده عبدالله كوران

بناي اين امامزاده در 30 كيلومتري مغرب اسفراين و 5 كيلومتري جنوب غرب آبادي كوران قرار گرفته است . اين بنا در اصل داراي طرح مستطيل شكل است كه طول آن از بيرون 40/16 متر و عرض ان 11 متر است . طرح مستطيلي بنا از جبهة شمالي تقريباً به هم خورده و به صورت نا منظم در آمده است . در طرفين ضلع شرقي ، دو اتاق ايجاد كرده‌اند كه ابعاد اولي 3×5/3 متر و ابعاد دومي 5/3×5/4 متر است ، از اين اتاق به عنوان زائرسرا، گذاردن نذر و نياز استفاده مي‌شود .

      نماي بيرون بنا داراي يك رديف قرنيز جالبي است كه به صورت آجر چيني چشم‌ نوازي لبه هاي بام را تزيين نموده است . گنبد آجري بنا استحكام اوليه را هنوز هم حفظ كرده است . محفظه‌اي در بالاي گنبد ايجاد شده كه به صورت يك بادگير هواي خنك را از طريق روزنة وسط گنبد به داخل بنا هدايت مي‌كند . گنبد مدور بنا ، از داخل به وسيلة رج‌هاي آجري ، به هشت ترك بخش بندي شده است، اين رج‌ها علاوه بر اينكه نقش تزييني دارد فشار گنبد را نيز مهار مي‌كند . مقابري از اعيان محل در درون بقعه وجود دارد كه يكي از سنگ قبرهاي قديمي به نام محب علي بن درويش محمد به سال 1031 هجري است.

3-    شاهزاده زيد :

  بناي شاهزاده زيد در حاشية شمالي روستاي توي در مغرب اسفراين واقع شده است. شاهزاده زيد بنايي است هشت ضلعي كه در چهار ضلع اصلي آن چهار ايوان كوچك دارد اضلاع اصلي بنا هركدام 9 متر است  و اندازه اضلاع فرعي گوشه‌ها هر كدام 40/4 متر مي باشد. در اضلاع فرعي چهار گوشة بنا، طاقنماهايي ايجاد كرده‌اند كه در برخي از آنها مقابري از اعيان محل جا داده‌اند .

       در داخل اين امامزاده قبوري از دورة صفويه وجود دارد كه يكي از قديمي‌ترين سنگ قبرها به تاريخ 1072 هجري و مربوط به مير محمد صادق ولد مير عبدالله است.

       امامزاده‌ها و معصوم‌زاده‌هاي دورة صفوي در منطقه اسفراين، در دورة قاجاريه بسيار مورد توجه بوده و در همين دوره ، كوشش‌هاي وسيعي براي بازسازي و احياي آنها صورت گرفته و صندوق‌هاي چوبي همشكل و تقريباً استانداري براي اين امامزاده‌ها تهيه كرده‌اند ، صندوق چوبي مقبرة شاهزاده زيد يكي از همين صندوقهاست كه تاريخ 1329هجري دارد.

  

4- بقعة شيخ محمد رشيدالدين:

 اين بقعه در 32 كيلومتري شمال شرقي شهرستان اسفراين و در حاشيه روستاي بيدواز قرار گرفته است، بناي بقعه شيخ محمد رشيدالدين داراي طرح هشت ضلعي است كه گنبدي بر روي آن استوار شده است، اندازة اضلاع بيروني بنا 5/3 متر است و اضلاع داخلي به صورت جرزهاي عمودي بالا رفته و به دو رديف كتيبة گچ بري نفيس ختم مي‌گردد. حاشية گچ بري اول در ارتفاع  3 متري و حاشية گچ بري دوم در ارتفاع 6متري از كف بنا قرار دارد. خطوط اين گچ بري‌ها شبيه ثلث بوده و متن آن در بسياري از قسمتها بر اثر نفوذ باران و رطوبت از بين رفته ولي با اندكي دقت مي‌توان آياتي از كلام الله مجيد ودرود و تحيت به چهارده معصوم را قرائت كرد.

     در قسمتي از كتيبة گچ بري كه در ضلع شرقي باقيمانده است متوفي را«نوادة شيخ همام و نبيرة شيخ احمد غزالي صاحب تبار» معرفي كرده‌اند. شيخ احمد غزالي برادر امام محمد غزالي، و از فيلسوفان و دانشمندان بزرگ اسلامي در اواخر قرن پنجم و اوايل قرن ششم هجري است. مجدالدين احمد كه راه برادرش محمد را در فلسفه مي‌پيموده است، مدتي نيز استاد مدرسة نظامية بغداد بوده و سرانجام در سال 520 هجري دارفاني را وداع گفته است. 

       صندوق چوبي اين بقعه يكي از با ارزش‌ترين صندوقهاي باقيمانده از اواخر قرن نهم هجري است. ابعاد اين صندوق 12/1×62/1 متر است و به وسيلة دو قسمت كتيبة كنده‌كاري شده و خطوط هندسي وگل و بوته تزيين يافته است. كتيبة قسمت اول در جبهة شرقي صندوق و حاكي از نام استاد كار اين اثر بديع مي‌باشد ، در اين بخش جملة «عمل استادمحمدبن نظام، بندة ذوالجلال والاكرام» به چشم مي‌خورد . در قسمت دوم كتيبه حاشية بالاي صندوق تعداد زيادي از اسماءالله نوشته شده است.

 

5- امامزاده شاهزاده جعفر:  

بنا به اعتقاد اهالي روستاي كوشكي ، اين امامزاده فرزند امام رضا(ع) مي‌باشد و زيارتگاه مردم اسفراين و روستاهاي اطراف است. بناي امام زاده در دوره‌هاي مختلف تعمير شده است و بناي فعلي حدود 200 سال قدمت دارد .

 

6- آرامگاه شيخ آذري:

اين آرامگاه در جنوب شهر اسفراين و حدود يك كيلومتري شمال شرقي خرابه‌هاي شهر بلقيس و در ميان اراضي كشاورزي واقع شده است. چند حلقه چاه و چند درخت توت در اطراف بنا ديده مي‌شود . قبر حدود 80 سانتي‌متر از زمين بلندتر است و موزائيك شده و فاقد سنگ قبر است.

 

7- آرامگاه شيخ شاه علي اسفرايني :

اين مقبره متعلق به عارف بزرگ ، شيخ شاه علي اسفرايني از اقطاب سلسلة ذهبيه است، در باغ شخصي آن بزرگوار در محلة قلعه نوخواجه ها واقع است. اين عارف معروف داماد و شاگرد شيخ رشيدالدين محمد بيدوازي است.[4]

 

مزارات و بقاع ديگر

1-      مزار شاهزاده اسحق در روستاي رويين

2-      مزار سيد سلطان مظفر در شمال روستاي چهار برج

3-      مزار امامزاده معصوم در شمال روستاي گورپان

4-      مزار امامزاده معصوم در روستاي گورپان

5-      مزار شاهزاده قاسم در دهيك واقع در شمال غرب روستاي توي

6-      مزار امامزاده موسي در شهر اسفراين

7-      مزار معصوم‌زاده در شرق روستاي فريمان

8-      مزار معصوم‌زاده در شمال روستاي گرمه

9-      مزار معصوم‌زاده در جنوب شرق كلاته بزنج

10      مزارحسين‌بن رضاو علي ابن حسن در شمال روستاي جهان

11      مزارسيد نعمت الله در شمال شرقي بكرآباد

12      مزار امامزاده سلطان مصيب در بين روستاي بام واردين

13      مزار چهل امام در شمال روستاي الست

14      مزار بابا قدرت در شمال روستاي نصرآباد و حدود 22 كيلومتري غرب روستاي بام

15      بقعة رضي الدين علي لالا در روستاي ادكان

16      بقعةشيخ احمد ذاكر در روستاي گورپان

17      مزار شيخ عبدالرحمن مجددالدين اسفرايني در گورستان متروكة محلة قلعه چه در شهر اسفراين.  



[1] - رك، آثار باستاني و معماري بقاع متبركة اطراف شهرستان سبزوار و اسفراين، ص 85.

[2] - روضاتي، سيد محمد علي، جامع الانساب، جلد اول، ناشر ، چاپخانة جاويد، 1335 شمسي، ص 78.

[3]- رك، جامع الانساب ، ص 80.

[4] - رك، طرح جامع اسفراين، جلد دوم، ص 585.