بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

ابوالعلاء بهشتي (م. 749 ه.ق)

     علاءالدين محمد بن احمد بيهقي اسفرايني يا علاءالدين محمد بن احمد بهنسي يا ابوالعلاء بهشتي معروف به «فخر خراسان» فقيه و رياضيدان شيعي مذهب قرن هشتم هجري است. زادگاه وي اسفراين است، از زمان تولد و وفاتش اطلاعي به دست نيامد. نام او را، احمد بن محمد و محمد بن محمد و لقبش را شمس الدين و فخرالدين و حسام الدين نيز گفته‌اند. درباره دوران زندگاني او نيز ميان محققان اختلاف نظر شديد ديده مي‌شود. برخي او را متعلق به سده‌هاي 9 و10 هجري شمرده‌اند.[1]

     در وقايع السنين خاتون آبادي آمده است كه ملا بهشتي، شاگرد خواجه نصيرالدين توسي مي‌باشد و شرحي بر تجريدالاعتقاد وي نوشته و آن را ربيع الاول سنه 741 ه.ق در اسفراين به پايان رسانده است. از اين شرح معلوم مي‌شود كه بهشتي در قرن هشتم هجري مي‌زيسته و شيعه امامي بوده است.[2] 

     آثار

     1ـ شرح القصيده الطنطرانيه. اين قصيده از احمد بن عبدالرزاق طنطراني و در ستايش خواجه نظام الملك حسن توسي سروده شده است. نسخه‌هاي خطي اين شرح در برلين و پاريس نگهداري مي‌شود. [3]

     2ـ تفريدالاعتماد في شرح تجريدالاعتقاد خواجه نصيرالدين توسي. ابوالعلاء، اين شرح را در 22 ربيع الاخر سال 741 ه.ق/1340 م در اسفراين به پايان رسانده است.[4] 3    2ـ رساله في الحساب و الجبر و المقابله: اين رساله، شامل دو مقاله، يكي در حساب و ديگري در جبر و مقابله است. هدف ابوالعلاء از تأليف اين رساله، بيشتر، رفع نياز فقيهان در مسائل مربوط به ارث و غير آن بوده است. مؤلف در ديباچه گويد: «اين رساله، شامل حداقل مطالبي است كه فقيه بايد از حساب و جبر و مقابله بداند. به همين مناسبت، اين رساله، «ما لابُدَّ للفقيه في الحساب و الجبر  والمقابله» نيز ناميده شده است. برخي به خطا، اين دو عنوان را متعلق به دو رساله مستقل از يكديگر شمرده‌اند. اين اثر، رساله بهشتيه نيز خوانده شده است. شرح بهشتي، كه ملك محمد بن سلطان حسين اصفهاني تأليف كرده است، شرح همين رساله است. شماري از نسخه‌هاي خطي اين رساله در كتابخانه‌هاي مجلس شوراي اسلامي، آستان قدس رضوي، دانشكده ادبيات و دانشكده الهيات تهران نگهداري مي‌شود.[5]

     4ـ المآب في شرح الآداب يعني آداب البحث و المناظره محمد بن اشرف حسين سمرقندي. برخي از نسخه‌هاي اين كتاب در آستان قدس رضوي، برلين، پاريس و ليدن نگهداري مي‌شود.[6]

     5ـ الفوائد الخراسانيّه في شرح الفوائض السراجيّه تأليف سراج الدين محمد بن محمود بن عبدالرشيد سجاوندي حنفي (سده 6 ه.ق)، كتابي مشهور در تقسيم ارث كه شرحهاي بسيار برآن نوشته شده است.[7] برخي از نسخه‌هاي خطي شرح ابوالعلا اسفرايني در اينديا افيس، اوپسالا، پترزبورگ و قاهره نگهداري مي‌شود.[8]

 

مشاهير رجال اسفراين، غلامرضا فسنقري ـ احمد شاهد

 



 

[2] ـ خاتون آبادي، ص 365.

[3] آلوارت، VI/594، دوسلان 1/224، عمر رضا، كحاله، ج9، ص 122، حاجي خليفه، ج2، ص1247،1341.

[4] احوال و آثار خواجه نصيرالدين توسي، نسخه خطي شماره 15109 آستان قدس رضوي(فقط بخش الهيات) و نسخه شماره 3830 مجلس شوراي اسلامي(قسمتي افتاده است) و شماره 3963 مجلس شوراي اسلامي (نسخه كامل است). ( اين كتاب موضوع رساله كارشناسي ارشد آقاي برات علي حاتمي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد كرج مي‌باشد. تحقيقات قابل توجهي با راهنمايي‌هاي استاد قراملكي روي اين اثر ارزشمند انجام گرفته، اميد است پس از تكميل آن به زيور چاپ آراسته گردد.)

[5] ـ مجلس شوراي اسلامي / فهرست، ص همانجا، الهيات / فهرست، ص 300، 301، دانش پژوه، ص 208.

[6] ـ آقا بزرگ تهراني، ص 13/128، بغدادي، اسماعيل پاشا، ص 2/156 و نيز نك: عمررضا كحاله، ص 9/122، آلوارت (Ahlwardt)، ص VI/594 ، بلوشه (Blochet)، ص 229، ورهوره (Voorhoeve)، ص 291، فهرست آستان قدس رضوي، ص 489.

[7] ـ حاجي خليفه، ج2، ص 1247، 1341.

[8] ـ نك: I/650،S، Gal،470 / I، GAL.