بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

بش قارداش
بابا امان
شهر تاریخی بلقیس
عمارت مفخم

اجتماعي

‌گزارشگران :

«فرشته حسينقلي زاده و طاهره دادوند»

گليم ا.. توحدي ، فرزند اسد ا..، متولد 1320، در روستاي اوغاز شيروان مي باشد كه تحصيلات ابتدايي خود را در دبستان رودكي اوغاز گذراند و تحصيلات متوسطه خويش را در شهر قوچان ، در ضمن كار ،به پايان برد و تحصيلات دانشگاهي خودرا در دانشگاه فردوسي مشهد به پايان رساند .كه آثار زير ، حاصل تلاش ايشان مي باشد .

آثار چاپ شده آقاي توحدي

1ـ حركت تاريخي كرد به خراسان ، پنج جلد ، جلدهاي 5ـ 1، چاپ شده 79 ـ 1359

2ـ ديوان عرفاني جعفر قلي زنگلي ، ملك الشعراي كرمانج ، چاپ شده 1369

3ـ ترانه هاي كرمانجي خراسان ، چاپ 1364

4ـ اسفراين ديروز و امروز ، چاپ 1364

5 ـ افسانه هاي كردي خراسان ، چاپ 1379

آثار آمادة‌چاپ

6ـ اسلام در گفتار و كردار معصوم

7ـ نادر شاه (‌اسناد نو يافته )‌

8ـ‌ضرب المثلها ي خراسان ( كردي ، تركي ، فارسي )

9ـ ايلات و عشاير خراسان

10ـ سرزمين و مردم خراسان

11ـ افسانه هاي كردي خراسان ( جلد دوم )‌

12ـ ترانه هاي كرمانجي خراسان ( جلد دوم )‌

13ـ گلستان كردستان ( شعراي كرد)

14 اسناد خراسان

15ـ‌تاريخ موسيقي ايران

16ـ‌واژه نامة‌كردي خراسان ( فرهنگ كرمانجي )‌

17ـ‌دستور زبان كرمانجي

18ـ زيورآلات و پوشاك زنان كرد خراسان

19ـ اهميت اسب در نزد كردهاي خراسان

20 ـ شعراي كرد خراسان

21ـ ترانه هاي كرمانجي ايوانف

22ـ‌ايلات و عشاير ايران

23ـ‌فرهنگ عامه كرمانج

24 ـ دايره المعارف كرد

25 ـ صنايع دستي و بافته هاي زنان كرمانج

علاوهبر اينها كتابخانة‌آقا توحدي يك موزة فرهنگي و هنري كردها ي شمال خراسان است . هزاران برگ اسناد خطي ، صدها ساعت موسيقي محلي و 277 حلقه فيلم عكس ، چند حلقه اسلايد و چندين حلقه فيلم ويدئو كه از وضع زندگي و هنر و فرهنگ مردم شمال خراسان تهيه شده است و طبقه بندي گرديده است . بيش از 40 مقاله و محاصبه از او در مطبوعات و رسانه هاي داخلي وخارجي منتشر گشته و اساتيد بزرگ بين المللي همچون استاد اشتانسر ، نويسندة اتريشي كتاب فرش كردي خراسان و نيز ايستفان بلامو ، استاد دانشگاه نيويورك و استاد موسيقي مشرق زمين ، از كار او به شگفتي تقدير و تشكر كردند – بيشتر كارهاي خو.د را با حوزة هنري سازمان تبليقات اسلامي تهران ، به ويژه در زمينة موسيقي ، به انجام رسانده است .

اميدواريم ديگر اثار آقاي توحدي نيز هر چه زودتر چاپ و منتشر گردد و در اختيار طالبان هنر و فرهنگ اين مرز و بوم قرار گيرد .

تا گنون جلدهاي اول و سوم كتاب حركت تاريخي كرد به خراسان ، تجديد چاپ و ناياب شده اند .

اميدواريم بقيه نيز كه ناياب اند ، تجديد چاپ گردد . در حال حاضر در صدد تجديد چاپ ديوان جعفر قلي با تجديد نظر كلي و نيز تجديد چاپ جلد دوم حركت تاريخي كرد به خراسان كه در نوع خود يك دايره المعارف است ، مي باشد .

با سلام و با تشكر از اين كه وقتتان را در اختيار ما قرار داده ايد . لطفاً به عنوان اولين سؤال بفرماييد كه :

اولين حكومت كردها در شمال خراسان چه بوده است ؟

در خراسان ، كردها از دورة ساسانيان و پيش از آن وجود داشته اند و در نگهداري مرزها در شمال با اقوام خارج ، كوشا بوده اند .

در تاريخ بيحقي آمده است كه در يكي از لشگر كشي هاي سلطان محمود غزنوي به سومنات هندوستان ، لشگريان كرد ، نقش ويژه اي داشته اند . لشگر سلطان مسعود غزنوي در منطقة قوچان كه موجب فراري شدن طغرل شد لشكريان كرد وجود داشته اند ودر تعقيب طغرل سلجوقي ، تلفات قابل توجهي بر سپاه او وارد ساخته اند در دورة تيمور لنگ نيز بنا به كلاويخو كرد در خراسان ، اهميت چشمگيري داشته و به سپاه تيمور لنگ، ماليات مي داده اند. اما نقش حساس كردان و حركت تاريخي آنها به خراسان ، در جهت دفاع از استقلال ايران از آغاز دورة سلاطين صفوي بوده است كه از سال 1000 ق تا 1011 ق ايلخانان كرد در شمال خراسان بوده اند كه آخرين آنها سردار معزز بجنوردي و عبدالرضا خان قوچاني هستند كه سردار معزز در سال 1304 به وسيلة رضا شاه ، اعدام شد و عبدالرضا خان در زندان قائم السلطنه ، بيمار شد ودر گذشت .

2ـ مراتب قدرت در حكومت كردهاي خراسان ، بعد از دوران صفويه به چه صورت بوده است ؟

نمودار قدرت در ميان كردها به شكل هرم بوده كه قاعدة هرم را مردم و بدنة‌هرم را بگ ها و ايل بگي ها و راس آن را ايلخاني تشكيل مي داده است و ايلخاني در برابر دولت مركزي و پادشاه وقت ، مسئووليت مستقيم داشته است . يعني بگ ها رئيس طايفه ها بودند و هر چند بگ زير نظر يك ايل بگي بودند . كه ايل بگي ها بر هزار خانواده حكومت مي كردند . كردهاي شمال خراسان 32 ايل بگي داشتند

كه زير نظر يك ايلخاني در قوچان ، تا زمان فتعلي شاه اداره مي شد . پس از جنگ قوچان در سال 1248 ق فتعلي شاه ، سازمان مركزي كردها را به 2 ايلخاني تقسيم كرد تا از قدرت اتحادي آنها كاسته شود و به معاهده ايلخاني پس از جنگ قوچان به علت عدم توانايي و ضعف فتعلي شاه و به علت قرار دادها ي ننگين تركمنچاي و گلستان و نيز معاهدة هرات (‌پاريس 1272)‌، قسمتي از خراسان از بين رفت كه معلول تبعيد و قتل رضاقلي خان ايلخاني و از هم پاشيدگي ايل زعفرانلو و ايلخاني شادلو در بجنورد بود كه قرار داد ننگين تر و تحليلي تر ديكر ي نيز در سال 1299 قمري بر ناصرالدين شاه ، تحميل شد كه به موجب آن سرزمينهاي شمال خراسان را كه امروز چند جمهوري آسياي ميانه را تشكيل مي دهند از پيكر ايوان جدا گرديد .

 

ـ اقتدار كردها در خراسان در ابتدا با حال چه تفاوتي دارد؟

در گذشته از نظر اقتصادي ، سياسي و فرهنگي ، كردهاي خراسان گروه فعالي بودند . آنها كاريزها و قنات ها را ساختند ودرختان انگور را از هرات و درختان سيب رااز بخارابه اين منطقه آوردند و به گله داري و كشاورزي صنايع دستي و پرورش اسب ، رونق بسيار دادند . كشتي پهلواني به علت نياز مبرم در حيات كردها ، از توجه خاصي برخوردار بود در شعر و موسيقی نيز پيشرفت جدي داشتند اما بعد ها به دليل تغيير شرايط زماني كه ريشه در تغيير شرايط جهاني دارد، به ويژه دردورة رضا شاه ، سركوب شدند.

بيش از 400 سالي كه عده اي از كردها به شمال خراسان كوچانده شده اند تمام جنگلها و فراز و نشيبها ، غم و اندوه و شكست و پيروزي ها و پيشرفتهاي آنان به صورت موسيقي متجلي

4ـ مهمترين مشكل اجتماعي در حال درحال حاضر دربين كردهاي شمال خراسان چيست ؟

مهمترين مشكل ، نداشتن سواد كافي به ويژه در رشتة ادبيات است كه ريشه در گذشتة‌كردها دارد. به علت شرايط اقليمي ، كار اصلي آنها گله داري بوده است . مشكل ديگر آنها اين بوده كه فرهنگ استفاده از پول را نداشته اند و باز به علت زندگي خاص خود ، پول خود به امانت گذاشته و ييلاق و قشلاق مي كردند يعني پول بدون استفاده در يكي از شهرهانزد افرادي به امانت مي گذاشتندكه آنها از پول كردها استفاده مي كردند. در حالي كه روز به روز از ارزش پول آنها استفاده مي كردند ولي كم كم در اين زمان در حال ازبين بردن اين مشكلات هستند ووارد بازار اقتصاد فعال مي شوند.

5ـ آيا تهاجم فرهنگي، وارد فرهنگ كردها شده است ؟

خيلي وقت است ، از روزي كه اقوام ترك و عرب وارد ايران شدند . بعد از شكست ساسانيان فرهنگ عربي ، غرب كشور را تحت تسلط گرفت وبا اينكه حكمرانان تبريز، بيشتر شان كرد بوده اند اما فرهنگ تركي تسلط يافته و كردهاي «‌شكاك و دنبلي »‌در آذربايجان راتحت تأثير قرار داده است و آن هم به اين علت است كه كردهادر هر جا هستند به خاطر احترام به اقوام ديگر ، با آنها به زبان خودشان صحبت مي كنند وبه همين علت كردهاي خراسان نيز تحت تأثير فارس زبانان وتا اندازه اي تركها قرار گرفته اند. كه واژه هاي فراواني از اين دو فرهنگ به كردي خراسان را ه يافته اند . در حالي كه هيچ نيازي به آن نبوده و براثر لاقيدي كردها اين مشكل پيش آمده است .

6ـ تفاوت موسيقي كردهاي خراسان ، نسبت به ساير كردها چيست ؟

بيش از 400 سالي كه عدهاي از كردان به شمال خراسان كوچانده شده اند تمام جنگلها و فراز و نشيبها ، غم و اندوه ها و شكستها و پيروزي ها و پيشرفتهاي آنان به صورت موسيقي ،متجلي شده است . و موسيقي آنها از غنا و گستردگي زيادي بر خوردار است كه موسيقي كردي غرب، اين گستردگي و ويژگي را ندارد . صدها آهنگ در موسيقي كرمانجي خراسان وجود دارد كه هر كدام ،فلسفه مخصوص به خود دارند كه در كتاب تاريخ موسيقي ايران به آن پرداخته اند . سازهاي كردي شامل : سرنا ، كمانچه ، ني هفت بند، دهل ، دايره ، دف وقوشمه است وشش تار هم ساز اشراف است .

7ـ علت استقبال به دوتار ،نسبت به ساير آلات موسيقي در شمال خراسان چه بوده است؟

دوتار ،يك ساز دروني وملايم است و عرفاني و دلنشين ، در حالي كه ساز مانند دهل وسرنا ودف، پر سروصدا است وبيشتر،بيروني است اماسازي مانند دوتار به انساز آرامش مي بخشد.در حالي كه آواي كمانچه ، نوعي غم دروني را تداعي مي كند.

8ـ علت تغييرلباس و رقص كردهاي خراسان ، بعد از كوچ تاريخي رابگوييد ؟

تغيير و تحول لباس به علت شرايط اقليمي و نوع خاص زندگي كردها يعني چادرنشيني و سردي و گرمي هوا ، اشكال گوناگون را به خود گرفته و از رنگهاي شاد و روشن و دل انگيز متأثر از طبيعت بوده است . رقص هانيز به علت عدم تحريك كافي در گذشته به ناچار تغييريافت و تحريك آن بيشتر و بيشتر شد . فرهنگ كردها ي خراسان ، مثل آبي در حال حركت و پرش و خيزش است ودر طول تاريخ با بهرهگيري از مللي كه با آن مواجه بوده و از مرزهاي روم گرفته تا ارمنستان و گرجستان و قفقاز و آذربايجان است و خراسان و هندوستان ، از زيباييهاي هر ملتي بهره گيري نموده و بر غناي خويش افزوده است . در حالي كه موسيقي و هنر كردهاي غرب ، فاقد اين ويژگيها بوده است .

9ـ تأثير برنامه ها و همايش هاي كردي در احياء فرهنگ كردي به چه صورت بوده است ؟

از سال 1370 كه عملاً با همكاران هنري و فرهنگي كردهاي خراسان در سمينار ها و جشواره ها ي سراسر كشور شركت نموده ايم و مردم خوب ايران با موسيقي و هنر ها آشنا شده و تشويق كرده اند و تأثير بسيارزيادي داشته و مردم را به اين انديشه وا داشته اند كه فرهنگ ما هم از اصالت و ويژگيهاي خاص خود بر خوردار است و نبايد ناديده گرفته شود مخصوصاً تأثير آن در دانشگاه هاو شهرهاي خراسان ، بيشتر بوده است كه با اجراهاي صحيح و نمايش آن ، مي توان از تهاجم فرهنگي غرب جلو گيري كرد؛ زيرا ما ضمن مسلمان وايراني بودن ، كردهستيم و كسي كه به فرهنگ خود ، بي اعتنا باشد به فرهنگ كشورش نيز بي اعتنا است و بي تفاوتي ، بلا و آفت هر جامعه اي است كه اميد واريم چنين روزي ، پيش نيايد.

10ـ براي تداوم فرهنگ كردها در شمال خراسان چه پيشنهادي داريد؟

نسل جواني و آگاه بايد رسالت تاريخي و فرهنگي خود را بشناسد واز خدمات نياكان خود در نگهداري مرزوبوم خراسان در جهت دين و ميهن ، بهره گيرند ودر جهت اعتلاي فرهنگ خود تلاش كنند وروز به روز اخلاق نيك ونيك انديشيدن را شعار خويش سازند و از بدي ها و پليدها و حسادتها و تنگ نظري ها دوري جويند؛ يعني چيزي را كه بر خود نمي پسندند بر ديگرا نيز رواندارند و با اخلاق ملّي و اسلامي خويش ، در جامعه اي كه در آن زندگي مي كنند ، مدينه اي فاضله به وجود آورند . قهرمان بودن كردها ، زماني محقق و تثبيت مي شود كه از نظر اخلاقي ، قهرمان باشند و افراد ديگر از دست و زبان و كردار آنها ناراحت نشوند .

نسل جوان وآگاه بايد رسالت تاريخي و فرهنگي خود را بشناسد و از خدمات نياكان خود در نگهداري مرزوبوم خراسان در جهت دين وميهن بهره گيرند ودر جهت اعتلاي فرهنگ خود تلاش كنند وروز به روز اخلاق نيك و نيك انديشيدن راشعار خويش سازند واز بدي ها و پليدي ها و حسادتها و تنگ نظري ها دوري جويند.

 

 

  گاهنامه فرهنگي ، اجتماعي ، ادبي ، هنري

سال اول ،شماره دوم ، آذر ماه 1380